تفسیر غزل شماره 1183 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، که با ترکیبی بی‌نظیر از فارسی، ترکی و عربی سروده شده، به اهمیت فنا در عشق و تسلیم بی‌قید و شرط در برابر معشوق می‌پردازد. مولانا با بیانی موجز و پرمعنا، سالک را به رهایی از تعلقات و پیوستن به زبان بی‌زبانانِ عشق دعوت می‌کند.

بخش اول: زبان بی‌زبانان و راهنمای درونی (ابیات 1 تا 3)

بیت 1: اگر کی در فرینداش یوقسا یاوز / اوزن یلداسنا بو در قلاوز

• این بیت به زبان ترکی است و معنای تحت اللفظی آن چنین است:
  • “اگر کسی در بین دوستانش بدی (یاوز) نباشد،”
  • “خودش (اوزن) برای راهش (یلداسنا) راهنما (قلاوز) خواهد بود.” این بیت می‌تواند اشاره به این داشته باشد که اگر انسان از درون پاک و بی‌عیب باشد، خودش راهنمای خودش خواهد شد و نیازی به راهنمای بیرونی ندارد. این به معنی خودشناسی و اتکا به ندای درونی پاک است.

بیت 2: چپانی برک دت قر تن اکشدر / اشیت بندن قراقوزیم قراقوز

• این بیت نیز به زبان ترکی است:
  • “اگر چوپانی (چپانی) زیاد (برک) باشد، برف را آب می‌کند (قر تن اکشدر).”
  • “از من بشنو (اشیت بندن) ای قره‌قوز من، ای قره‌قوز!” “قره‌قوز” (Karaköz) شخصیت سایه‌بازی ترکی است که نماد سادگی و بی‌خبری ظاهری است. این بیت می‌تواند اشاره به این داشته باشد که تعداد زیاد چوپان‌ها (افراد ظاهربین و سطحی) مانع از ذوب شدن برف (حجاب‌های جهل) نمی‌شود. در مقابل، مولانا به قره‌قوز (شاید به نفس خودش یا مخاطبی ساده‌دل) می‌گوید که از او بشنود، یعنی سخن حقیقت را از اهل آن دریافت کند، نه از کثرت‌گرایان.

بیت 3: اگر ططسن اگر رومین وگر ترک / زبان بی‌زبانان را بیاموز

• “چه تاتار باشی، چه رومی (اهل روم، اشاره به قلمرو بیزانس و آناتولی)، و چه ترک،”
• “زبان بی‌زبانان (عشق و فنا) را بیاموز.” این بیت همه مرزهای نژادی و جغرافیایی را کنار می‌زند و به جهان‌شمولی زبان عشق اشاره دارد. زبان بی‌زبانان، زبان دل، اشارات غیبی و حالات درونی است که فراتر از کلام و نژاد است.

بخش دوم: فنا در عشق و قربانی شدن در راه حق (ابیات 4 تا 5)

بیت 4: سر چوب تری آن گاه گرید / که یابد آن سوی دیگر تف و سوز

• “سر چوب تر (چوب سبز و تازه، نماد انسان خام و بی‌خبر) آن زمان به گریه می‌افتد و اشک می‌ریزد (آب می‌شود)،”
• “که در سوی دیگر (جهان غیب یا در برابر آتش عشق) گرمی و سوزش (تف و سوز) را بیابد.” این بیت به تأثیر آتش عشق و حقیقت بر انسان خام اشاره دارد. همانگونه که چوب تر با حرارت آتش، آب خود را از دست می‌دهد و به سوختن آماده می‌شود، انسان نیز با حرارت عشق به مرحله فنا می‌رسد.

بیت 5: چو اسماعیل قربان شو در این عشق / که شب قربان شود پیوسته در روز

• “همچون اسماعیل (که در راه خدا آماده قربانی شدن شد) در این عشق، خود را قربانی کن،”
• “زیرا که شب (ظلمت جهل و نفسانیت) پیوسته در روز (نور حقیقت و عشق) قربانی می‌شود و از بین می‌رود.

بخش سوم: سکوت و حقیقت معشوق (بیت 6)

بیت 6: خمش آن شیر شیران نور معنیست / پنیری شد به حرف از حاجت یوز

• “خاموش باش! آن (معشوق یا حقیقت مطلق) شیرِ شیران (بزرگ‌ترین و قدرتمندترین وجود) و نور معناست.”
• “(اما) به خاطر نیاز یوز (آدمی که در پی صید ظواهر و مفاهیم است)، با کلام (حرف) به پنیر (مادی و محسوس) تبدیل شد.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۸۳ مولانا، با گشودن دریچه‌ای به سه زبان فارسی، ترکی و عربی، به فنای در عشق و تسلیم مطلق در برابر معشوق دعوت می‌کند. مولانا ابتدا با تاکید بر پاک‌سازی درونی و اتکا به خودشناسی، انسان را راهنمای خویش می‌داند و سپس با خطاب به “قره‌قوز” (نماد سادگی ظاهری)، بر اهمیت دریافت حقیقت از اهل آن تأکید می‌کند.

او جهان‌شمولی زبان عشق را فراتر از هر نژاد و مرزی می‌داند و با تمثیل “چوب تر” و “تف و سوز”، به ضرورت فنای خودیّت در آتش عشق اشاره می‌کند. مولانا به صراحت سالک را به قربانی شدن همچون اسماعیل در راه عشق فرا می‌خواند، زیرا این فنا، همانند قربانی شدن شب در روز، منجر به رهایی از ظلمت نفس و رسیدن به نور حقیقت می‌شود. در بیت پایانی، با امر به سکوت و خاموشی، به عظمت بی‌بدیل معشوق (شیر شیران و نور معنی) اشاره دارد که فراتر از هر کلام و مفهومی است. او بیان می‌کند که این حقیقت والا، تنها به خاطر “نیاز” انسان به درک، در قالب کلمات و مفاهیم (پنیر) گنجانده شده است، اما حقیقت اصلی، ورای این‌هاست و باید در سکوت تجربه شود. این غزل به خوبی دیدگاه مولانا درباره‌ی فنا، سکوت، و عمق نارسایی زبان در بیان حقایق الهی را به تصویر می‌کشد.