تفسیر غزل شماره 1174 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با زبانی پرشور و ترکیبی از فارسی و عربی، به برتری مقام “عاشقِ سگ‌صفت” بر “شیر هشیار عاقل” می‌پردازد. او وفاداری و فداکاری در عشق را ستوده و به مستی بی‌خودانه در راه معشوق دعوت می‌کند.

بخش اول: ستایش سگ عاشق و نقد عقل (ابیات 1 تا 7)

بیت 1: مرا می‌گفت دوش آن یار عیار / سگ عاشق به از شیران هشیار

• “دیشب آن یار عیار (معشوق حیله‌گر و زیرک) به من می‌گفت:”
• “سگ (وفادار) عاشق، بهتر از شیران هشیار (عاقل و خودبین) است.” این بیت، محور اصلی غزل را بیان می‌کند: برتری وفاداری و فداکاری در عشق (که به سگ تشبیه شده) بر خودبینی و محاسبه‌گری عقل.

بیت 2: جهان پر شد مگر گوشت گرفتست / سگ اصحاب کهف و صاحب غار

• “مگر جهان پر از (وفاداری و ارزش) سگ اصحاب کهف و صاحب غار (یاران غارنشین) شده است؟”
• “که (اشاره به شهرت و جایگاه سگ اصحاب کهف).” این بیت با اشاره به داستان اصحاب کهف و سگ وفادارشان، اهمیت و شهرت وفاداری سگ‌گونه در راه حق را تأکید می‌کند.

بیت 3: قرین شاه باشد آن سگی کو / برای شاه جوید کبک و کفتار

• “آن سگ (شخصیت فروتن و وفادار) که برای شاه (معشوق)، کبک و کفتار (صیدهای دنیوی و حقیر) شکار می‌کند،”
• “هم‌نشین و نزدیک شاه (معشوق) خواهد بود.” این بیت به خدمتگزاری بی‌منت و فروتنانه در راه معشوق اشاره دارد که باعث قرب به او می‌شود.

بیت 4: خصوصا آن سگی کو را به همت / نباشد صید او جز شاه مختار

• “مخصوصاً آن سگی (عاشقی) که به همت بلندش،”
• “صید و مطلوبش جز شاه مختار (خداوند، معشوق مطلق و صاحب اختیار) نباشد.” این بیت بر بلندهمتی عاشق و تمرکز تمام و کمال او بر معشوق حقیقی تأکید می‌کند.

بیت 5: ببوسد خاک پایش شیر گردون / بدان لب که نیالاید به مردار

• “شیر گردون (خورشید یا فلک، نماد عظمت و قدرت) خاک پای او را می‌بوسد،”
• “با همان لبی که به مردار (تعلقات دنیوی و چیزهای ناپاک) آلوده نمی‌شود.” این بیت به عظمت و جایگاه بلند سگ عاشق اشاره دارد که حتی موجودات برتر نیز به او تعظیم می‌کنند، زیرا او پاک‌دامنی معنوی دارد.

بیت 6: دمی می‌خور دمی می‌گو به نوبت / مده خود را به گفت و گو به یک بار

• “لحظه‌ای (شراب عشق) بنوش و لحظه‌ای (راز) بگو، اما به نوبت (به تدریج)،”
• “یکباره خودت را تسلیم گفت و گو (کثرت کلام یا بحث‌های بیهوده) مکن.” این بیت به لزوم تعادل در سلوک و پرهیز از افراط در بیان یا خموشی اشاره دارد و راهنمایی برای سالک است.

بیت 7: نه آن مطرب که در مجلس نشیند / گهی نوشد گهی کوشد به مزمار

• “تو آن مطرب (نوازنده، نماد اهل ذوق) هستی که در مجلس (عشق) می‌نشیند،”
• “گاهی (شراب) می‌نوشد و گاهی با ساز (مزمار) به نواختن می‌کوشد.” این بیت به نقش متعادل و هنرمندانه عاشق در بزم معشوق اشاره دارد که هم از فیض او می‌گیرد و هم ابراز می‌دارد.

بخش دوم: شور و بیقراری و دعوت به دیوانگی (ابیات 8 تا 10)

بیت 8: ملولان باز جنبیدن گرفتند / همی‌جنگند و می‌لنگند ناچار

• “ملولان (افراد دل‌مرده و غافل) دوباره به جنب و جوش افتادند،”
• “ناچاراً هم می‌جنگند (با یکدیگر یا با خود) و هم می‌لنگند (در راهشان ناتوان‌اند).” این بیت به تلاطم و آشفتگی افراد غافل اشاره دارد که در راه دنیا ناچار به ستیز و تلاش بی‌حاصل هستند.

بیت 9: بجنبان گوشه زنجیر خود را / رگ دیوانگیشان را بیفشار

• “(ای معشوق یا ای پیر) گوشه‌ی زنجیر خود (که جنون عشق است) را بجنبان (اشاره‌ای به بیدار کردن شوریدگی)،”
• “و رگ دیوانگی آن‌ها (عقل‌مداران) را بفشار (تا دیوانه شوند و از غفلت رها گردند).” این بیت درخواستی برای تلقین شور عشق و بیداری جنون عرفانی در دیگران است.

بیت 10: ملول جمله عالم تازه گردد / چو خندان اندرآید یار بی‌یار

• “تمامی عالمِ دل‌مرده، تازه و شاداب خواهد شد،”
• “هنگامی که یار بی‌همتا (معشوق بی‌همتا و مطلق) خندان (با جلوه‌ای شادمان) وارد شود.” این بیت به تأثیر تحول‌بخش و نشاط‌آور حضور معشوق بر عالم اشاره دارد.

بخش سوم: مناجات به زبان عربی و ستایش مستی (ابیات 11 تا 16)

بیت 11: الفت السکر ادرکنی باسکار / ایا جاری ایا جاری ایا جار

• “ای مستی (عشق)، مرا با مستی (بیشتر) دریاب،”
• “ای همسایه‌ام (یا ای بخشنده)، ای بخشنده، ای بخشنده!” این بیت به درخواست مستی کامل از معشوق (یا ساقی) اشاره دارد.

بیت 12: و لا تسق بکاسات صغار / فهذا یوم احسان و ایثار

• “و با جام‌های کوچک (مستی کم) ننوشان،”
• “زیرا امروز روز احسان و بخشش فراوان (ایثار) است.” این بیت درخواست فیض و مستی بی‌اندازه را بیان می‌کند.

بیت 13: و قاتل فی سبیل الجود بخلا / لیبقی منک منهاج و آثار

• “و در راه بخشش (جود)، با بخل بجنگ،”
• “تا از تو راه و روش (منهاج) و آثار (نشانه‌های) نیکو باقی بماند.” این بیت به اهمیت سخاوت و بخشندگی در راه حق اشاره دارد.

بیت 14: فقل انا صببنا الماء صبا / و نحن الماء لا ماء و لا نار

• “پس بگو: ما آب را کاملاً (فراوان) ریختیم (یعنی فیض بخشیدیم)،”
• “و ما (خودمان) آب هستیم، نه آب و نه آتش (یعنی ما ورای عناصر و محدودیت‌ها هستیم).” این بیت به فراوانی فیض الهی و بی‌نیازی حق از هر دوگانگی و محدودیت اشاره دارد.

بیت 15: و سیمائی شهید لی بانی / قضیت عندهم فی العشق اوطار

• “و سیمای من (ظاهر و نشانه‌ی من)، برایم گواه است که من،”
• “آرزوها و اهداف (اوطار) خود را در نزد آنان (عاشقان یا حق) در عشق برآورده‌ام.” این بیت به تحقق آرزوها و خواسته‌ها در مسیر عشق اشاره دارد.

بیت 16: و طیبوا و اسکروا قومی فانی / کریم فی کروم العصر عصار

• “و ای قوم من، خوشبو شوید و مست شوید، زیرا من،”
• “کریمی هستم که در میان کریمان این دوران (یا کروم به معنای انگورها)، عصاره (اصل و جوهره‌ی کرم) هستم.” این بیت به بخشندگی معشوق و منشأ بودن او برای تمام خیرات و کرم‌ها اشاره دارد.

بیت 17: جنون فی جنون فی جنون / تخفف عنک اثقالا و اوزار

• “دیوانگی در دیوانگی در دیوانگی (مستی مطلق و بی‌خودانه)،”
• “بارهای سنگین و گناهان را از تو سبک می‌کند.” این بیت به قدرت عشق در رهایی از بند گناهان و بار سنگین نفس اشاره دارد.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۷۴ مولانا، بیانی قدرتمند از جایگاه بی‌بدیل عشق و دیوانگی در طریق حق است. مولانا با مقایسه‌ی “سگ عاشق” و “شیر هشیار”، وفاداری و فنای در معشوق را بر خودبینی و عقل‌گرایی برتری می‌دهد. او با ارجاع به سگ اصحاب کهف، به ارزش خدمتگزاری بی‌منت و همت بلند در طلب معشوق مطلق اشاره می‌کند.

مولانا در این غزل، سالک را به اعتدال در بیان و خموشی و همچنین تلقین شور عشق به دل‌مردگان دعوت می‌کند تا عالم با حضور یار بی‌همتا شاداب شود. بخش عربی غزل، درخواستی پرشور برای مستی بی‌حد و حصر از “ساقی ازلی” است و بر سخاوت بی‌کران الهی تأکید دارد. او اشاره می‌کند که عشق تمام آرزوها را برآورده می‌کند و مایه رهایی از گناهان و سنگینی‌هاست. در نهایت، با تکرار سه باره “جنون”، کمال و آزادی حقیقی را در دیوانگی عشق می‌داند که بارهای سنگین نفس را از دوش انسان برمی‌دارد. این غزل به خوبی دیدگاه رادیکال مولانا در ستایش عشق، بی‌قیدی نسبت به عقل جزئی و ظواهر، و قدرت تحول‌بخش مستی عرفانی را به تصویر می‌کشد.