تفسیر غزل شماره 1173 دیوان شمس مولانا

 

این غزل مولانا، که با ترکیبی از فارسی و عربی سروده شده، به وصف مؤمن واقعی، نوید گشایش و فرج الهی، و ستایش مستی عشق می‌پردازد. مولانا مؤمن را به بربطی تشبیه می‌کند که تنها با زخمه‌ی درد به صدا درمی‌آید و در نهایت، به مقام فنا در بزم الهی اشاره می‌کند.

 

بیت 1

 

بشنو خبر صادق از گفته پیغامبر / اندر صفت مؤمن المؤمن کالمزهر

• “خبر راست و درست را از گفته‌ی پیامبر (حضرت محمد) بشنو،”
• “درباره‌ی صفت مؤمن که فرمود: مؤمن مانند گیاهی است که شکوفه داده و به ثمر رسیده (مزهر).” این بیت با استناد به حدیث نبوی، مؤمن را دارای شکوفایی و ثمره‌ی معنوی می‌داند.

 

بیت 2

 

جاء الملک الاکبر ما احسن ذا المنظر / حتی ملاء الدنیا بالعبهر و العنبر

• “سلطان بزرگ (حق تعالی یا جلوه‌ی الهی) آمد، چه نیکو منظری است!”
• “تا جایی که دنیا را پر از عبهَر (گلی خوشبو) و عنبر (ماده‌ای خوشبو) کرد.” این بیت به آمدن فیض و رحمت الهی اشاره دارد که عالم را پر از زیبایی و عطر خوش معنوی می‌کند.

 

بیت 3

 

چون بربط شد مؤمن در ناله و در زاری / بربط ز کجا نالد بی‌زخمه زخم آور

• “مؤمن مانند بربطی (سازی) شده است که در ناله و زاری (در فراق معشوق) فرو رفته،”
• “بربط چگونه ناله می‌کند بدون اینکه زخمه‌ای (ضربه نوازنده) به آن بخورد؟” این بیت تمثیل معروف مولانا را به کار می‌برد که مؤمن (بربط) برای ناله و ابراز عشق (صدا)، نیاز به درد و رنج (زخمه) دارد.

 

بیت 4

 

جاء الفرج الاعظم جاء الفرج الاکبر / جاء الکرم الادوم جاء القمر الاقمر

• “فرج بزرگ‌تر آمد، فرج بزرگ‌تر آمد،”
• “کرم دائمی‌تر آمد، ماه درخشان‌تر آمد.” این بیت به آمدن گشایش‌های عظیم و پایدار از سوی حق و تجلی نورانی معشوق اشاره دارد.

 

بیت 5

 

خو کرد دل بربط نشکیبد از آن زخمه / اندر قدم مطرب می‌مالد رو و سر

• “دل بربط (دل مؤمن) به آن زخمه (درد عشق) خو کرده و دیگر بدون آن نمی‌تواند آرام گیرد،”
• “(و از شوق) در برابر پای مطرب (نوازنده، که همان معشوق یا پیر است)، سر و صورت می‌مالد (فروتنی می‌کند).” این بیت به عادت دل عاشق به درد عشق و اشتیاق او به معشوق اشاره دارد.

 

بیت 6

 

الدوله عیشیه و القهوه عرشیه / و المجلس منثور باللوز مع السکر

• “دولت (پادشاهی) زندگی‌بخش (عیشیه) است، و قهوه (شراب عشق) از عالم عرش است،”
• “و مجلس (بزم عاشقان) با بادام و شکر آراسته شده است.” این بیت به فضای بزم عارفانه و لطف و شیرینی آن از جنبه‌های مادی و معنوی اشاره دارد.

 

بیت 7

 

اینک غزلی دیگر الخمس مع الخمسین / زان پیش که برخوانم که شانیک الابتر

• “این هم غزلی دیگر (که تعداد آن) پنجاه و پنج (خمس و خمسین) است (اشاره به شمار ابیات یا جایگاه آن در دیوان شمس)،”
• “پیش از آنکه آن را به پایان رسانم، که دشمنت ابتر و دم‌بریده باد (اشاره به آیه قرآنی “ان شانئک هو الابتر”).” این بیت تخلص مولاناست و به کمال و بی‌نقص بودن کلام او اشاره دارد که از دشمنی بدخواهان در امان است.

 

بیت 8

 

الرب هو الساقی و العیش به باقی / و السعد هو الراقی یا خایف لا تحذر

• “پروردگار همان ساقی (شراب‌دهنده) است و زندگی به واسطه‌ی او پایدار است،”
• “و سعادت اوج گیرنده (راقی) است، ای ترسان، نترس!” این بیت به توحید در افعال و منشأ حقیقی حیات و سعادت (که از خداوند است) اشاره دارد.

 

بیت 9

 

الروح غداً سکری من قهوتنا الکبری / و ازینت الدنیا بالاخضر و الاحمر

• “روح فردا (یا در آینده) از شراب بزرگ ما (عشق الهی) مست خواهد شد،”
• “و دنیا با سبز و سرخ (رنگ‌های شاد و پرطراوت) آراسته خواهد گشت.” این بیت به تحول و زیبایی عالم از برکت مستی روح و فیض الهی اشاره دارد.

 

بیت 10

 

خاموش شو و محرم می‌خور می جان هر دم / در مجلس ربانی بی‌حلق و لب و ساغر

• “خاموش شو (از سخن ظاهری بازایست) و به محرمیت (خلوت با معشوق) بپرداز، و هر لحظه شراب جان (معرفت الهی) را بنوش،”
• “در بزم ربانی (الهی) که نیازی به گلو و لب و ساغر (ظرف مادی) نیست.” این بیت به سکوت، خلوت‌گزینی، و نوشیدن شراب معرفت روحانی بدون واسطه‌های مادی اشاره دارد.

---

 

نتیجه‌گیری

 

غزل ۱۱۷۳ مولانا، غزلی چندزبانه و عارفانه است که بر مستی عشق الهی، نقش درد در بیداری مؤمن، و لطف بی‌انتهای حق تأکید دارد. مولانا مؤمن را به گیاه شکوفا و بربطی تشبیه می‌کند که تنها با زخمه‌ی عشق به ناله درمی‌آید و به شوق دل عاشق به این درد اشاره می‌کند. او از آمدن “سلطان بزرگ” و “فرج اعظم” خبر می‌دهد که عالم را پر از زیبایی و برکت می‌کند. مولانا تصریح می‌کند که “رب” همان ساقی است و زندگی و سعادت از اوست، و روح از “قهوه‌ی کبری” (شراب الهی) مست می‌شود. در نهایت، با تأکید بر سکوت و نوشیدن “می جان” در “مجلس ربانی” بدون نیاز به ابزار مادی، به مقام فنا و وصل درونی اشاره می‌کند. این غزل به خوبی دیدگاه مولانا درباره‌ی رابطه عاشق و معشوق، نقش درد در سلوک، توحید افعالی، و ماهیت روحانی بزم عارفانه را به تصویر می‌کشد.