تفسیر غزل شماره 1169 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی به بصیرت درونی و نگاهی عمیق به حقایق هستی است. مولانا تأکید می‌کند که تنها با پاکی و مدد از نور عشق می‌توان به درک مقامات والا رسید و در نهایت، انسان باید سراپا نظر شود تا به درگاه حق راه یابد.

بیت اول

“هست کسی صافی و زیبانظر / تا بکند جانب بالا نظر”:

• “آیا کسی هست که (درونش) پاک و دیدگانش زیبا (بینا به حقایق) باشد؟”
• “تا بتواند به سوی عالم بالا (عالم الوهیت، مقامات معنوی) نگاه کند.” این بیت به لزوم پاکی درون و بصیرت برای درک حقایق عالیه اشاره دارد.

بیت دوم

“هست کسی پاک از این آب و گل / تا بکند جانب دریا نظر”:

• “آیا کسی هست که از این آب و گل (جسم و تعلقات دنیوی) پاک و رها شده باشد؟”
• “تا بتواند به سوی دریا (حقیقت مطلق، اقیانوس بیکران الهی) نگاه کند.” این بیت نیز بر رها شدن از قید مادیات برای رسیدن به دریای معرفت الهی تأکید می‌کند.

بیت سوم

“پا بنهد بر کمر کوه قاف / تا بزند بر پر عنقا نظر”:

• “(کسی که بتواند) بر کمر کوه قاف (کوهی اساطیری که نماد بالاترین و دست‌نیافتنی‌ترین مرتبه است) قدم بگذارد،”
• “تا بر پر عنقا (سیمرغ، نماد حقیقت مطلق و دست‌نیافتنی) نگاه کند.” این بیت به قدرت و توانایی سالک در عبور از موانع بزرگ و درک حقایق بسیار بلند و پیچیده اشاره دارد.

بیت چهارم

“تا که نظر مست شود ز آفتاب / تا بشود بی‌سر و بی‌پا نظر”:

• “تا آن نگاه (بصیرت) از آفتاب (نور حقیقت الهی) مست و بی‌خود شود،”
• “و آن نگاه، خود بی‌سر و بی‌پا شود (یعنی از قید محدودیت‌ها رها گردد و سراپا شهود و فنا شود).” این بیت به فنای دیده‌ی ظاهر در نور حقیقت و رسیدن به شهودی بی‌قید و بی‌حد اشاره دارد.

بیت پنجم

“هست کسی را مدد از نور عشق / تا فتدش جمله بدان جا نظر”:

• “آیا کسی هست که از نور عشق یاری و مدد داشته باشد؟”
• “تا تمام نگاهش (هر آنچه می‌بیند و درک می‌کند) به همان جا (به سوی حق، به عالم حقیقت) بیفتد.” این بیت به نقش حیاتی عشق در هدایت نگاه و بصیرت انسان به سوی حقیقت مطلق اشاره دارد.

بیت ششم

“آب هم از آب مصفا شود / هم ز نظر یابد بینا نظر”:

• “آب نیز از (همنشینی با) آب (دیگر یا پاکی و تصفیه) زلال و صاف می‌شود،”
• “و همچنین (آب) از طریق نظر (نگاه عمیق و تدبر) به بینایی و بصیرت دست می‌یابد.” این بیت با تمثیلی از طبیعت، بر تأثیر همنشینی با پاکی‌ها و اهمیت نظر و تدبر در کسب بصیرت اشاره می‌کند.

بیت هفتم

“جمله نظر شو که به درگاه حق / راه نیابد مگر الا نظر”:

• “سراپا نظر (بصیرت و شهود) شو، زیرا به درگاه حق،”
• “راهی نمی‌یابد مگر فقط نظر (نگاه و بصیرت باطنی).” این بیت نهایی، به تنها راه رسیدن به حق تعالی (که همان بصیرت و شهود درونی است) اشاره دارد و از انسان می‌خواهد که تمام وجودش را به نگاهی عمیق تبدیل کند.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۶۹ مولانا، دعوتی به سیر و سلوک باطنی از طریق “نظر” و بصیرت است. مولانا بر این باور است که تنها با پاکی از آب و گل (مادیات)، می‌توان به “بالا” و “دریا” (عالم الوهیت و حقیقت مطلق) نظر افکند. او به قدرت سالک در عبور از “کوه قاف” و درک “پر عنقا” اشاره می‌کند، که نمادی از مقامات بالای عرفانی است. مولانا نقش “نور عشق” را در هدایت نگاه به سوی حقیقت حیاتی می‌داند و با تمثیل آب، به تأثیر پاکی و تدبر در کسب بصیرت اشاره می‌کند. در نهایت، او تأکید می‌کند که تنها راه ورود به “درگاه حق”، تبدیل شدن به “جمله نظر” (سراپا بصیرت و شهود) است. این غزل به خوبی دیدگاه مولانا درباره‌ی اهمیت باطن‌نگری، نقش عشق در بصیرت‌بخشی، و لزوم پاکی برای وصول به حقایق غیبی را به تصویر می‌کشد.