تفسیر غزل شماره 1168 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، مناجاتی سوزناک و عاشقانه است که در آن مولانا به گذر عمر در هوشیاری و طلب معشوق اشاره می‌کند. او از معشوق می‌خواهد که دست جان او را بگیرد و به حال دلش گوش فرا دهد، دلی که از درد عشق بیمار و پرخمار است. در نهایت، با تشبیه جان خود به تنبور، از معشوق می‌خواهد که حال دلش را از ناله‌ی تار بشنود.

بیت اول

جان خراباتی و عمر بهار / هین که بشد عمر چنین هوشیار

• “ای جان مشتاق خراباتی (عاشق بی‌قید و بند) و ای عمر بهاری (که به سرعت می‌گذرد)،”
• “آگاه باش (هین) که عمر به همین شکل (در طلب معشوق و با هوشیاری از گذر زمان) سپری شد.” این بیت به گذر سریع عمر و لزوم استفاده از آن در راه عشق و بیداری اشاره دارد.

بیت دوم

جان و جهان‌! جان مرا دست گیر / چشم جهان‌! حرف مرا گوش دار

• “ای جان و جهان (معشوق مطلق)، دست جان مرا (مولانا) بگیر و یاری‌ام کن.”
• “ای چشم جهان (معشوق که همه چیز را می‌بیند و منبع بصیرت است)، به سخن و ناله‌ی من گوش فرا ده.” این بیت درخواست کمک مستقیم، هدایت و توجه از معشوق را بیان می‌کند.

بیت سوم

صورت دل آمد و پیشم نشست / بسته‌سر و خسته و بیماروار

• “صورت (تجلی یا حالت) دل (جان مولانا) آمد و در کنار من نشست،”
• “در حالی که سرش بسته (پوشیده از غم) و خسته و مانند بیماری بود.” این بیت به حال پریشان و رنجور دل عاشق اشاره دارد که از شدت درد عشق، خود را به شکل یک بیمار نشان می‌دهد.

بیت چهارم

دست مرا بر سر خود می‌نهاد / کای به غم دوست مرا دست یار

• “(دل) دست مرا بر سر خود می‌نهاد (به نشانه درد و التماس)،”
• “که ای کسی که در غم دوست (معشوق) یار و مددکار من هستی.” این بیت ادامه توصیف حال دل است که از عاشق (مولانا) طلب یاری و همدردی می‌کند.

بیت پنجم

درد سرم نیست ز صفرا و تب / از می عشق است سرم پر‌خمار

• “درد سر من از بیماری‌های جسمانی مانند صفرا و تب نیست،”
• “بلکه سرم از شراب عشق، پر از خمار (مستی و بی‌قراری پس از مستی) است.” این بیت به منشأ روحانی درد عاشق اشاره دارد که از عشق سرچشمه می‌گیرد و نه از بیماری جسمی.

بیت ششم

این همه شیوه‌ست مرادش توی / ای شکرت کرده دلم را شکار

• “تمام این شیوه‌ها (احوال و حالات مختلفی که بر من می‌گذرد)، هدفش تو هستی (و برای رسیدن به توست)،”
• “ای کسی که شیرینی‌ات (شکرت) دلم را شکار کرده و به دام انداخته است.” این بیت به محوریت معشوق در تمام احوال عاشق و جذابیت بی‌نظیر او اشاره دارد.

بیت هفتم

جان من از ناله چو تنبور شد / حال دلم بشنو از آواز تار

• “جان من از شدت ناله و فریاد (در فراق تو)، مانند ساز تنبور شده است (که از آن ناله برمی‌خیزد).”
• “پس حال پریشان و دردناک دلم را از صدای تار (ناله‌ی جانم) بشنو.” این بیت به بیان حال درونی عاشق از طریق زبان ناله و موسیقی اشاره دارد و از معشوق می‌خواهد که به این زبان گوش فرا دهد.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۶۸ مولانا، یک مناجات پر سوز و گداز عاشقانه است که در آن مولانا به گذر سریع عمر و لزوم استفاده از آن در راه عشق اشاره می‌کند. او از معشوق مطلق می‌خواهد که دست جان او را بگیرد و به ناله‌های دلش گوش فرا دهد، دلی که از درد عشق بیمار و خمار است. مولانا تأکید می‌کند که درد او جسمانی نیست، بلکه از مستی عشق است و تمام احوال او به خاطر رسیدن به معشوقی است که دلش را شکار کرده است. در نهایت، با تشبیه جان خود به تنبور و ناله‌های آن به آواز تار، از معشوق می‌خواهد که حال دلش را از این ناله‌ها درک کند. این غزل به خوبی شدت عشق مولانا، رنج‌های روحانی او، و نیاز مبرم او به توجه و فیض معشوق را به تصویر می‌کشد.