تفسیر غزل شماره 1165 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، مناجاتی پرشور و درخواست فیض از معشوق (که به عنوان “میر خرابات” و ساقی شناخته می‌شود) است. مولانا در این غزل، بر قدرت بی‌بدیل معشوق در آشکار ساختن اسرار و مستی‌بخشیدن به جان‌ها تأکید می‌کند و از او می‌خواهد که با شراب ازلی خود، جان‌ها را پرورش دهد.

بیت اول

“میر خرابات توی ای نگار / وز تو خرابات چنین بی‌قرار”:

• “ای نگار (معشوق زیبا)، تو پادشاه (میر) خرابات (مکان عاشقان بی‌قید و بزم رندان) هستی.”
• “و از وجود توست که خرابات (یا خود عاشقان) چنین بی‌قرار و ناآرام است.” این بیت به مقام برتر معشوق به عنوان سرور بزم عشق و علت بی‌قراری عاشقان اشاره دارد.

بیت دوم

“جمله خرابات خراب تواند / جمله اسرار ز توست آشکار”:

• “تمام خراباتیان (عاشقان مست و بی‌خودی که در خرابات عشقند) به واسطه‌ی تو (از خود) بی‌خود و ویران‌اند.”
• “و تمام اسرار (حقایق پنهان هستی و معرفت) از وجود و جلوه‌ی تو آشکار می‌شود.” این بیت به تأثیر عمیق معشوق در فنای عاشق و قدرت او در کشف حقایق اشاره دارد.

بیت سوم

“جان خراباتی و عمر عزیز / هین که بشد عمر چنین هوشیار”:

• “ای جان مشتاق خراباتی و ای عمر عزیز،”
• “آگاه باش (هین) که عمر به همین شکل (در طلب معشوق) به هوشیاری (و بیداری) گذشت.” این بیت به لزوم استفاده از فرصت عمر برای سیر در راه عشق و آگاهی از گذر زمان اشاره دارد.

بیت چهارم

“جان و جهان جان مرا دست گیر / چشم جهان حرف مرا گوش دار”:

• “ای جان جهان (معشوق)، دست جان مرا (مولانا) بگیر و یاری‌ام کن.”
• “ای چشم جهان (معشوق که همه چیز را می‌بیند و منبع بصیرت است)، به سخن من گوش فرا ده.” این بیت درخواست کمک و توجه مستقیم از معشوق را بیان می‌کند.

بیت پنجم

“خاک کفت چشم مرا توتیاست / وعده تو گوش مرا گوشوار”:

• “خاک پای تو (یا خاک کف دست تو که در آن فیض است)، برای چشم من مانند سرمه (توتیا) است (و بینایی‌بخش است).”
• “وعده‌ی دیدار و لطف تو، برای گوش من مانند گوشواره (زیور و مایه زینت) است.” این بیت به ارزش بی‌بهای فیض و کلام معشوق اشاره دارد.

بیت ششم

“خمر کهن بر سر عشاق ریز / صورت نو در دل مستان نگار”:

• “شراب قدیمی و اصیل (معرفت ازلی) را بر سر عاشقان بریز (آن‌ها را مست کن).”
• “و صورت و جلوه‌ای نو (از حقایق) را در دل مستان (عشاق بی‌خود) نقش کن.” این بیت درخواست فیض بخشی مداوم از معشوق و تجلیات جدید او در دل عاشقان را بیان می‌کند.

بیت هفتم

“ساغر بازیچه فانی ببر / ساغر مردانه ما را بیار”:

• “ساغر فانی و ناپایدار (تعلقات دنیوی و لذات مادی) را از بین ببر و ببر.”
• “و ساغر مردانه (جام معرفت حقیقی و پایدار) را برای ما بیاور.” این بیت به ترجیح معرفت حقیقی و پایدار بر لذات فانی دنیا اشاره دارد.

بیت هشتم

“آتش می بر سر پرهیز ریز / وای بر آن زاهد پرهیزکار”:

• “آتش شراب (عشق و مستی) را بر سر پرهیزکاران (کسانی که از عشق پرهیز می‌کنند) بریز (تا آن‌ها را نیز بیدار کنی).”
• “وای بر آن زاهد پرهیزکار (که خود را از این آتش عشق محروم می‌دارد).” این بیت به برتری عشق بر زهد خشک و مصلحت‌اندیشی اشاره دارد و زاهدان بی‌خبر از عشق را نکوهش می‌کند.

بیت نهم

“حق چو شراب ازلی دَر دِهد / مرد خورد باده حق مردوار”:

• “هنگامی که خداوند شراب ازلی (معرفت حقیقی) را عطا کند،”
• “مرد واقعی (عارف کامل) آن باده حق را مردانه و با شجاعت می‌نوشد.” این بیت به شجاعت و قابلیت عارفان برای دریافت و تحمل فیض الهی اشاره دارد.

بیت دهم

“پرورش جان به سقاهم بود / از می و از ساغر پروردگار”:

• “پرورش و رشد جان‌ها، در “سقاهم” است (یعنی از ساقی، خداوند، و شراب اوست).” (اشاره به آیه “سقاهم ربهم شراباً طهوراً” – پروردگارشان ایشان را شرابی پاکیزه بنوشاند.)
• “از می و از ساغر (فیض و تجلیات) پروردگار است.” این بیت به منشأ الهی پرورش جان و رشد روحانی از طریق فیض و عشق پروردگار اشاره دارد.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۶۵ مولانا، یک درخواست پرشور برای فیض و رحمت از معشوق الهی است که او را “میر خرابات” می‌نامد. مولانا بر قدرت معشوق در آشکار کردن اسرار و مست کردن عاشقان تأکید می‌کند و از او می‌خواهد که با شراب ازلی خود، جان‌ها را پرورش دهد. او “خمر کهن” (معرفت ازلی) را بر سر عشاق می‌ریزد و از معشوق می‌خواهد که “ساغر فانی” را برده و “ساغر مردانه” را بیاورد، که نمادی از برتری معرفت حقیقی بر لذات دنیوی است. مولانا همچنین با لحنی تند، آتش می (عشق) را بر سر زاهدان پرهیزکار می‌ریزد و بر شجاعت عارفان در نوشیدن باده حق تأکید می‌کند. در نهایت، او پرورش و رشد جان‌ها را نتیجه‌ی مستقیم فیض و شراب الهی می‌داند. این غزل به خوبی دیدگاه مولانا درباره‌ی مقام معشوق، نقش عشق در آشکارسازی حقایق، و برتری طریق عرفان بر زهد خشک را به تصویر می‌کشد.