تفسیر غزل شماره 1163 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، کوتاهی است که به نقد تند و صریح ریاکاری و جهل می‌پردازد. مولانا با لحنی گزنده، ظاهرپرستان و مدعیان زهد را نکوهش می‌کند و ارزش حقیقی آن‌ها را بسیار پایین می‌آورد.

بیت اول

“عار بادا جهانیان را عار / از دو سه ماده ابله طرار”:

• “ننگ و خواری بر جهانیان باد، ننگ باد!”
• “از دست دو یا سه انسان نادان و فریبکار (ماده ابله طرار).” مولانا در اینجا به شدت از ریاکاران و جاهلانی که خود را عاقل و راهنما می‌دانند، ابراز انزجار می‌کند و آن‌ها را مایه ننگ بشریت می‌داند.

بیت دوم

“شکلک زاهدان ولی ز درون / لیس فی الدار سیدی دیار”:

• “ظاهر و هیئتشان مانند زاهدان است (شکل و شمایل زهد دارند)، اما از درون (باطنشان)،”
• “ای آقای من (سیدی)، در خانه (وجودشان) هیچ سکونت‌گاه و منزلی (برای حقیقت یا معرفت) نیست.” این بیت به تضاد میان ظاهر زاهدنمای این افراد و باطن خالی و بی‌حقیقت آن‌ها اشاره دارد. عبارت “لیس فی الدار سیدی دیار” بخشی از یک عبارت عربی معروف “لیس فی الدار غیره دیار” است که به وحدت وجود اشاره دارد، اما مولانا آن را به شکل دیگری برای بیان خالی بودن این افراد از حقیقت به کار برده است.

بیت سوم

“به دو پول سیاه بتوان یافت / زین چنین خربطان دو سه خروار”:

• “با دو پول سیاه (مبلغی بسیار ناچیز و بی‌ارزش) می‌توان یافت،”
• “از این چنین آدم‌های نادان و احمق (خربطان) دو سه خروار (مقدار زیادی).” این بیت به فراوانی و بی‌ارزشی این نوع افراد ریاکار و جاهل در جامعه اشاره دارد و آن‌ها را با تمسخر، فراوان و بی‌قیمت می‌شمارد.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۶۳ مولانا، یک بیانیه تند علیه ریاکاری و جهل در جامعه است. مولانا با الفاظی تند و استعاره‌های گزنده، انسان‌های ظاهرپرست و نادانی را که ادعای زهد و معرفت دارند، به باد انتقاد می‌گیرد. او این افراد را مایه ننگ بشریت می‌داند که با وجود ظاهر موجه، باطنی تهی از حقیقت دارند و در نهایت، تعدادشان بسیار زیاد و ارزششان بسیار ناچیز است. این غزل به خوبی دیدگاه قاطع مولانا در برابر ظاهرگرایی و عدم تسامح او با ریاکاری و نزوهای کاذب را به تصویر می‌کشد.