تفسیر غزل شماره 1156 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، مناجاتی پرشور به مطرب (نمادی از پیر یا ندای الهی) است تا با نوای خود، آتش عشق را برافروزد و پرده از مصلحت‌اندیشی‌های دنیوی بردارد. مولانا در این غزل بر سیطره‌ی مطلق عشق بر دل و ویرانی حاصل از آن تأکید می‌کند و شمس تبریزی را منبع نهایی درمان و شفا معرفی می‌کند.

بیت اول

“مطربِ عاشقان بجنبان تار / بزن آتش به مؤمن و کفار”:

• “ای مطرب (مظهر فیض الهی یا پیر کامل) که برای عاشقان می‌نوازی، تارت را به حرکت درآور (بنواز).”
• “با نوای خود، آتش (عشق یا شور و بیداری) را بر دل مؤمن و کافر بزن (همه را بی‌قرار کن).” این بیت به قدرت فراگیر و تحول‌آفرین نوای عشق اشاره دارد که تمایزات ظاهری (ایمان و کفر) را در هم می‌شکند.

بیت دوم

“مصلحت نیست عشق را خمشی / پرده از روی مصلحت بردار”:

• “در راه عشق، سکوت و مصلحت‌اندیشی جایی ندارد.”
• “پرده از روی مصلحت‌بینی‌ها بردار (و حقیقت عشق را آشکار کن).” این بیت به مخالفت عشق با مصلحت‌جویی‌های عقلانی و دنیوی اشاره دارد.

بیت سوم

“تا بنگریست طفل گهواره / کی دهد شیر مادر غمخوار”:

• “تا زمانی که طفل در گهواره (غفلت) نگاه می‌کند (و طلب نمی‌کند)،”
• “مادر غمخوار (معشوق یا حق تعالی) چگونه به او شیر (فیض و معرفت) بدهد؟” این بیت به لزوم طلب و بیداری برای دریافت فیض الهی اشاره دارد.

بیت چهارم

“هر چه غیرِ خیالِ معشوقست / خارِ عشقست اگر بود گلزار”:

• “هر چیزی که غیر از خیال و یاد معشوق باشد،”
• “حتی اگر به ظاهر گلزار (زیبا و خوشایند) باشد، خار عشق است (مایه‌ی آزار و دوری از حقیقت عشق است).” این بیت به لزوم ترک غیر و تمرکز مطلق بر معشوق اشاره دارد.

بیت پنجم

“مطربا چون رسی به شرح دلم / پای در خون نهاده‌ای هش دار”:

• “ای مطرب، هنگامی که خواستی دل مرا شرح دهی (از حال آن بگویی)،”
• “هشدار که گویی پای در خون نهاده‌ای (زیرا دل من از غم عشق خونین است).” این بیت به عمق رنج و درد عاشق اشاره دارد که حتی شرح آن نیز نیازمند احتیاط است.

بیت ششم

“پای آهسته نِه که تا نجهد / چکه‌ای خونِ دل به هر دیوار”:

• “آهسته قدم بردار (در شرح حال دل)، تا چکه‌ای از خون دل (که از شدت درد فوران می‌کند)،”
• “به هر دیوار (هر شنونده‌ای) نجهد (و او را نیز آزرده نکند).” این بیت نیز به شدت غم و اندوه عاشق اشاره دارد که بیم انتشار آن می‌رود.

بیت هفتم

“مطربا زخم‌های دل می‌بین / تا ندانند خویشتن خوش‌دار”:

• “ای مطرب، (فقط) زخم‌های دل (درونی) مرا ببین (و از آن‌ها باخبر باش)،”
• “تا (مردم) ندانند و خود را خوشحال و بی‌خبر (از درد من) نگاه دارند.” این بیت به حفظ راز عشق و پرده‌پوشی بر رنج‌های باطنی اشاره دارد.

بیت هشتم

“مطربا نام بر ز معشوقی / کز دلِ ما ببرد صبر و قرار”:

• “ای مطرب، نام معشوقی را ببر،”
• “که او (با عشقش) صبر و قرار را از دل ما ربوده است.” این بیت به درخواست نام معشوق و اعتراف به بی‌قراری ناشی از عشق اشاره دارد.

بیت نهم

“من چه گفتم کجا بماند دلی / گر دلم کوه بود رفت از کار”:

• “من چه بگویم (از بی‌قراری دل)؟ کجا دلی (آرام) باقی مانده است؟”
• “اگر دل من کوه (استوار) هم بود، از کار افتاد (طاقت نیاورد).” این بیت به اثر ویرانگر عشق بر دل عاشق اشاره دارد.

بیت دهم

“نام او گوی و نام من کم کن / تا لقب گویمت نکوگفتار”:

• “(ای مطرب) نام او (معشوق) را بگو و نام مرا کمتر ببر (از من کمتر صحبت کن).”
• “تا من تو را “نکوگفتار” (خوش‌سخن) لقب دهم.” این بیت به ارجحیت ذکر نام معشوق بر هر سخن دیگر از دیدگاه عاشق اشاره دارد.

بیت یازدهم

“چون ز رفتار او سخن گویم / دل کجا می‌رود زهی رفتار”:

• “هنگامی که از رفتار (طرز عمل و جلوه‌گری) او (معشوق) سخن می‌گویم،”
• “دل کجا می‌رود (به اوج می‌رسد و از خود بی‌خود می‌شود)! چه رفتار مبارکی!” این بیت به اثر بی‌خودی‌بخش و شورانگیز یادآوری جلوه‌های معشوق اشاره دارد.

بیت دوازدهم

“شمس تبریز عیسی عهدی / هست در عهد تو چنین بیمار”:

• “شمس تبریز (ای معشوق من)، که همچون عیسی (حیات‌بخش و درمانگر) زمانه‌ی خود هستی،”
• “در زمانه‌ی تو (که طبیب عالم است)، چنین بیماری (منِ مولانا) وجود دارد.” این بیت تخلص مولاناست و به معرفی شمس تبریزی به عنوان طبیب و شفا دهنده‌ی جان‌های بیمار از عشق اشاره دارد.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۵۶ مولانا، بیانی شورمند از طلب عشق و سرسپردگی مطلق به آن است. مولانا از مطرب (نمادی از پیر و فیض الهی) می‌خواهد که با نوای خود، آتش عشق را در دل‌ها برافروزد و پرده از ریاکاری و مصلحت‌اندیشی بردارد. او بر لزوم طلب فیض برای دریافت آن تأکید می‌کند و هر آنچه غیر از معشوق است را خار و مانع راه عشق می‌داند. مولانا با توصیف زخم‌های پنهانی دل خود، به عمق رنج و بی‌قراری عاشق اشاره می‌کند و از مطرب می‌خواهد که تنها نام معشوق را بر زبان آورد تا دلش آرام گیرد. در نهایت، با ستایش از شمس تبریزی به عنوان “عیسی عهد” و طبیب جان‌های بیمار، او را منبع نهایی درمان و شفا معرفی می‌کند. این غزل به خوبی دیدگاه مولانا درباره‌ی قدرت ویرانگر و در عین حال احیاگر عشق، اهمیت پیر کامل، و سیطره‌ی مطلق معشوق بر وجود عاشق را به تصویر می‌کشد