تفسیر غزل شماره ۱۱۵ دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۱۱۵ از دیوان شمس مولانا با مطلع «ای جان و قوام جمله جان‌ها / پر بخش و روان کن روان‌ها»، غزلی است در ستایش معشوق ازلی به عنوان منبع حیات و قوام‌بخش همه جان‌ها. مولانا در این غزل با زبانی پرشور و پرسش‌هایی پی‌درپی، حضور فراگیر و مؤثر حق را در تمام هستی، حتی در ظواهر دنیوی، یادآور می‌شود.

مولانا در ابتدای غزل، معشوق (خداوند یا پیر کامل) را با القابی چون “جان و قوام جمله جان‌ها” می‌خواند، یعنی او اساس و حیات‌بخش تمام جان‌ها و روان‌هاست. سپس از او می‌خواهد که “پر بخش” (بال ببخش) و “روان‌ها را روان کن”، که اشاره به بخشیدن توان پرواز و حرکت معنوی به ارواح است.

شاعر در ادامه، با تکیه بر حضور معشوق، از بی‌باکی خود در برابر زیان سخن می‌گوید: “با تو ز زیان چه باک داریم / ای سودکن همه زیان‌ها”. معشوقی که هر زیانی را به سود تبدیل می‌کند، دیگر جایی برای ترس از فقدان و زیان باقی نمی‌گذارد. این بیانگر اعتماد کامل عاشق به لطف و تدبیر الهی است.

مولانا با آوردن تصویر تیرهای غمزه و ابروهای کمانی بتان، که معمولاً در غزل‌های عاشقانه زمینی به کار می‌روند، گویی از این سطح فراتر می‌رود و به فریادی از این تیرها و کمان‌ها اشاره می‌کند. این می‌تواند انتقادی به عشق‌های مجازی باشد یا بیانگر این باشد که حتی این زیبایی‌های ظاهری نیز پرتوی از جمال حق هستند که در فانی جلوه کرده‌اند.

در بیتی دیگر، به وجود “شکر” در “لعل بتان” و گشوده شدن دهان‌ها به “طمع” اشاره می‌کند. این می‌تواند هم توصیف زیبایی‌های دنیوی باشد که موجب طمع می‌شوند، و هم اشاره به حلاوت و جذبه‌ای در ظواهر که ناشی از حقیقت شیرین الهی است.

مولانا با طرح پرسش‌های کلیدی، حضور نامرئی و فراگیر حق را در عالم اثبات می‌کند. وقتی کلیدی به دست ما داده شده که با آن درهای جهان‌ها گشوده می‌شود، اگر حق در میان ما نیست، پس چرا این “میان‌ها” (کمرها، کنایه از ظواهر یا حد و مرزها) برجسته و آشکار است؟ اگر شراب بی‌نشان او نیست، پس این “نشان‌ها” (جلوه‌ها و آثار در عالم) گواه چیست؟ اگر او فراتر از “گمان ما” است، پس “این گمان‌ها” به واسطه کیست که زنده و فعال است؟ اگر او از “جهان ما” پنهان است، پس “نهان‌ها” چگونه آشکار می‌شوند؟ این پرسش‌ها، همگی به وحدت وجود و حضور پنهان و آشکار حق در تمام سطوح هستی اشاره دارند.

شاعر با بیزاری از “فسانه‌های دنیا” (داستان‌ها و تعلقات بی‌اساس دنیوی)، اعلام می‌کند که از آن‌ها بیزار شده است. جانی که در “شکرریز” (کنایه از عالم فیض و حلاوت الهی) افتاده، دیگر جایی برای چنین افسانه‌هایی در دلش نیست.

“آن کاو قدم تو را زمین شد / کی یاد کند ز آسمان‌ها”؛ کسی که در راه تو به نهایت تسلیم و فروتنی رسیده و خود را زمین قدم تو ساخته، دیگر چگونه به مراتب و مقامات آسمانی (یا آرزوهای دنیوی) توجهی خواهد داشت؟ این نشان‌دهنده اوج فنا و تسلیم در برابر معشوق است.

غزل با درخواستی از معشوق به پایان می‌رسد: “بربند زبان ما به عصمت / ما را مفکن در این زبان‌ها”. مولانا از حق می‌خواهد که زبان او و اهل حق را با “عصمت” (پاکی و حفظ از خطا) ببندد تا در دام سخنان بیهوده و دنیوی گرفتار نشوند. این اشاره به طلب حفظ از لغزش‌های زبانی و انحراف از مسیر حقیقت است.

به طور کلی، غزل ۱۱۵ مولانا غزلی است در بیان حضور حیاتی و فراگیر حق در تمام عالم، بی‌نیازی عاشق از تعلقات دنیوی با تکیه بر او، اثبات وحدت وجود از طریق پرسش‌های فلسفی-عرفانی، و نهایت تسلیم و فروتنی در برابر معشوق. این غزل با تأکید بر بی‌اعتباری ظواهر در برابر حقیقت و طلب حفظ و هدایت الهی، مسیر سلوک به سوی فنا را ترسیم می‌کند.