تفسیر غزل شماره 1132 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، که ترکیبی از ابیات فارسی و عربی است، با زبانی پرشور و عاشقانه به وصف معشوق حقیقی و ماهیت عشق می‌پردازد. مولانا در این غزل، زیبایی و بی‌همتایی معشوق را ستایش می‌کند، تأثیر عشق بر جان و روان را بیان می‌دارد و منکران عشق را مذمت می‌کند. ابیاتی از این غزل در غزل‌های پیشین (مانند 1125 و 1127) نیز دیده شده است که نشان از تأکید مولانا بر این مضامین دارد.

بیت اول

“چون سرِ کس نیستت، فتنه مکن دل مبر / چونک ببردی دلی، پردهٔ او را مدر”:

• “ای معشوق، چون تو همتایی نداری و بی‌نظیری، (بی‌دلیل) فتنه برپا مکن و دل‌ها را نربا.”
• “و چون دلی را ربودی و عاشق خود ساختی، دیگر پرده‌ی (اسرار) او را مدَر (او را رسوا مکن یا از حریم او مگذر).” این بیت خطاب به معشوق (حقیقی یا پیر) است که اگر کسی را جذب کرد، باید حرمت او را نگه دارد.

بیت دوم

“چشم تو چون ره زند، ره‌زده را ره نما / زلف تو چون سر کشد، عشوه هندو مخر”:

• “چون چشم تو (ای معشوق) راهزن است و دل‌ها را می‌رباید، به آن رهزده (دل ربوده) راه (هدایت) را نشان بده.”
• “اگر زلف تو (نماد پیچیدگی و وسوسه) سرکشی کند (وسوسه‌انگیز شود)، به عشوه و فریب “هندو” (موجب گمراهی) اعتنا نکن.” این بیت به مسئولیت معشوق در هدایت عاشق پس از جذب او و همچنین هوشیاری عاشق در برابر فریب‌ها اشاره دارد.

بیت سوم

“عشق بود دلستان، پرورشِ دوستان / سبز و شکفته کند باغ تو را چون شجر”:

• “عشق (الهی) خود یک دل‌رباست و پرورش‌دهنده‌ی دوستان (عاشقان) است.”
• “(عشق) باغ (وجود) تو را مانند درختی (شجر) سبز و شکفته می‌کند.” این بیت به نقش حیات‌بخش و پرورش‌دهنده‌ی عشق اشاره دارد.

بیت چهارم (عربی)

“وجهک وجه القمر قلبک مثل الحجر / روحک روح البقا حسنک نور البصر”:

• “چهره‌ات مانند ماه است، قلبت مانند سنگ (استوار و بی‌تأثر).” (قلب مانند سنگ می‌تواند به بی‌اعتنایی معشوق یا استواری او اشاره داشته باشد).
• “روحت روح بقا (جاودانگی) است، زیبایی‌ات نور چشم (بصیرت) است.” این بیت به جمال، استواری، جاودانگی و روشنگری معشوق اشاره دارد.

بیت پنجم

“عشق خران جو به جو تا لب دریای هو / کهنه خران کو به کو اسکی ببج کآمدور”:

• “عشق (انسان) را جوی‌به‌جوی (به آرامی و پیوسته) تا لب “دریای هو” (دریای حقیقت مطلق) می‌برد.”
• “به “کهنه خران” (کسانی که در مادیت غرق شده و کند ذهن هستند) کوچه به کوچه (در هر مکانی) بگو: “اسکی ببج کآمدور” (کنایه از سخنی که برای اهل دل معنا دارد و برای غافل بی‌معناست یا دعوت به تلاشی خاص).” این مصرع دوم دارای ابهام و معانی متعددی است و ممکن است اصطلاح یا لهجه‌ای خاص باشد که مولانا به کار برده است.

بیت ششم

“دشمن ما در هنر شد به مثل دنب خر / چند بپیمایی‌اش؟ نیست فزون کم شمر”:

• “دشمن ما (ای معشوق) در هنر و کمال، مانند دُمب خر (بی‌ارزش و بی‌هنر) شد.”
• “هر چقدر هم او را اندازه بگیری، نه زیادتر می‌شود و نه کمتر (همان بی‌ارزش است).” این بیت به حقارت و بی‌ارزشی دشمنان و منکران معشوق اشاره دارد.

بیت هفتم (عربی)

“اقسم بالعادیات احلف بالموریات / غیرک یا ذالصلات فی نظری کالمدر”:

• “سوگند به اسبان دونده (العادیات)، سوگند به اسبان آتش‌افروز (الموریات).” (اشاره به سوره العادیات در قرآن).
• “ای صاحب کرامات (ذا الصلات)، غیر از تو در نظر من مانند گل خشک (مدر) است.” این بیت با قسم‌های قرآنی، بر بی‌ارزشی هر چه غیر معشوق در نظر عاشق تأکید می‌کند.

بیت هشتم

“هر که به جز عاشق است در تُرُشی لایق است / لایق حلوا شکر لایق سرکا کبر”:

• “هر کس که عاشق (حقیقی) نیست، شایسته‌ی ترشی و تلخی (زندگی) است.”
• “شکر شایسته‌ی حلواست (شیرینی)، و کبر (غرور) شایسته‌ی سرکه (ترشی و ناگواری) است.” این بیت به تفاوت سرنوشت عاشقان و غیرعاشقان و تناسب هر کس با ویژگی‌هایش اشاره دارد.

بیت نهم (عربی)

“هجرک روحی فداک زلزلنی فی هواک / کل کریم سواک فهو خداع غرر”:

• “هجرت (دوری) تو، روحم فدای تو باد، مرا در عشق تو لرزاند (بی‌قرار کرد).”
• “هر بخشنده‌ای (کریم) جز تو، فریبکار و مغرورکننده (غرر) است.” این بیت به تأثیر بی‌قراری‌بخش هجران معشوق و بی‌اعتباری کرامات غیر الهی اشاره دارد.

بیت دهم

“عشق خوش و تازه‌رو عاشقِ او تازه‌تر / شکلِ جهان کهنه‌ای عاشق او کهنه‌تر”:

• “عشق (حقیقی) خوش و تازه‌رو (شاداب) است، و عاشق (جوینده) آن نیز (در اثر این عشق) تازه‌تر و باطراوت‌تر می‌شود.”
• “شکل و ظاهر جهان (مادی) کهنه و فرسوده است، و عاشق این جهان نیز کهنه‌تر (فرسوده‌تر و بی‌ارزش‌تر) می‌شود.” این بیت به تفاوت ماهیت عشق حقیقی و جهان مادی و تأثیر آن بر طالب اشاره دارد.

غزل ۱۱۳۲ مولانا، با تلفیقی هنرمندانه از زبان‌های فارسی و عربی، به ستایش معشوق بی‌همتا و نقش عشق در حیات‌بخشی و تعالی انسان می‌پردازد. مولانا از معشوق می‌خواهد که پس از دل‌ربایی، حرمت عاشق را نگه دارد و او را هدایت کند. او عشق را مایه‌ی طراوت و شکوفایی جان می‌داند و در مقابل، منکران عشق و شیفتگان دنیا را حقیر و بی‌ارزش می‌شمارد. مولانا با استفاده از قسم‌های قرآنی، بر بی‌اعتباری هر چه غیر از معشوق است، تأکید می‌کند و هجران او را مایه بی‌قراری و کرم غیر او را فریبنده می‌داند. تکرار برخی ابیات در این غزل، نشان‌دهنده‌ی اهمیت محوری این مفاهیم در اندیشه‌ی مولانا و تأکید او بر آن‌هاست.