تفسیر غزل شماره 1127 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، غزلی دوزبانه (فارسی و عربی) است که با زبانی پرشور و عاشقانه، به وصف معشوق حقیقی و ماهیت عشق می‌پردازد. مولانا در این غزل، زیبایی و بی‌همتایی معشوق را ستایش می‌کند، تأثیر عشق بر جان و روان را بیان می‌دارد و منکران عشق را مذمت می‌کند.

بیت اول (عربی)

• “وجهک مثل القمر قلبک مثل الحجر / روحک روح البقا حسنک نور البصر”:
  • “چهره‌ات مانند ماه است، قلبت مانند سنگ (استوار و بی‌تأثر).” (قلب مانند سنگ می‌تواند به بی‌اعتنایی معشوق یا استواری او اشاره داشته باشد).
  • “روحت روح بقا (جاودانگی) است، زیبایی‌ات نور چشم (بصیرت) است.” این بیت به جمال، استواری، جاودانگی و روشنگری معشوق اشاره دارد.

بیت دوم (فارسی)

• “دشمن تو در هنر شد به مثل دم خر / چند بپیماییش نیست فزون کم شمر”:
  • “دشمن تو (ای معشوق) در هنر و کمال، مانند دُم خر (بی‌ارزش و بی‌هنر) شد.”
  • “هر چقدر هم او را اندازه بگیری، نه زیادتر می‌شود و نه کمتر (همان بی‌ارزش است).” این بیت به حقارت و بی‌ارزشی دشمنان و منکران معشوق اشاره دارد.

بیت سوم (عربی)

• “اقسم بالعادیات احلف بالموریات / غیرک یا ذا الصلات فی نظری کالمدر”:
  • “سوگند به اسبان دونده (العادیات)، سوگند به اسبان آتش‌افروز (الموریات).” (اشاره به سوره العادیات در قرآن).
  • “ای صاحب کرامات (ذا الصلات)، غیر از تو در نظر من مانند گل خشک (مدر) است.” این بیت با قسم‌های قرآنی، بر بی‌ارزشی هر چه غیر معشوق در نظر عاشق تأکید می‌کند.

بیت چهارم (فارسی)

• “هر که به جز عاشقست در ترشی لایقست / لایق حلوا شکر لایق سرکا کبر”:
  • “هر کس که عاشق (حقیقی) نیست، شایسته‌ی ترشی و تلخی (زندگی) است.”
  • “شکر شایسته‌ی حلواست (شیرینی)، و کبر (غرور) شایسته‌ی سرکه (ترشی و ناگواری) است.” این بیت به تفاوت سرنوشت عاشقان و غیرعاشقان و تناسب هر کس با ویژگی‌هایش اشاره دارد.

بیت پنجم (عربی)

• “هجرک روحی فداک زلزلنی فی هواک / کل کریم سواک فهو خداع غرر”:
  • “هجرت (دوری) تو، روحم فدای تو باد، مرا در عشق تو لرزاند (بی‌قرار کرد).”
  • “هر بخشنده‌ای (کریم) جز تو، فریبکار و مغرورکننده (غرر) است.” این بیت به تأثیر بی‌قراری‌بخش هجران معشوق و بی‌اعتباری کرامات غیر الهی اشاره دارد.

بیت ششم (فارسی)

• “چون سر کس نیستت فتنه مکن دل مبر / چونک ببردی دلی بازمرانش ز در”:
  • “ای معشوق، چون تو همتایی نداری و بی‌همتایی، (بی‌دلیل) فتنه برپا مکن و دل‌ها را مبر (عاشق نکن).”
  • “و چون دلی را ربودی و عاشق خود ساختی، دیگر آن را از در (لطف و وصال خود) مران (طرد مکن).” این بیت التماس عاشق به معشوق است که پس از جذب، او را طرد نکند.

بیت هفتم (فارسی)

• “چشم تو چون رهزند ره زده را ره نما / زلف تو چون سر کشد عشوه هندو مخر”:
  • “چون چشم تو (ای معشوق) راهزن است و دل‌ها را می‌رباید، به آن راه زده (دل ربوده) راه (هدایت) را نشان بده.”
  • “اگر زلف تو (نماد پیچیدگی و وسوسه) سرکشی کند، به عشوه و فریب “هندو” (موجب گمراهی) اعتنا نکن.” این بیت به مسئولیت معشوق در هدایت عاشق پس از جذب او و همچنین هشیاری عاشق در برابر فریب‌ها اشاره دارد. (تکرار ابیات از غزل ۱۱۲۵).

بیت هشتم (فارسی)

• “عشق بود دلستان پرورش دوستان / سبز و شکفته کند جان تو را چون شجر”:
  • “عشق (حقیقی) دل‌رباست و پرورش‌دهنده‌ی دوستان (عاشقان) است.”
  • “(عشق) جان تو را مانند درختی (شجر) سبز و شکفته می‌کند.” این بیت به نقش حیات‌بخش و پرورش‌دهنده‌ی عشق اشاره دارد.

بیت نهم (فارسی)

• “عشق خوش و تازه رو طالب او تازه تر / شکل جهان کهنه‌ای عاشق او کهنه خر”:
  • “عشق (حقیقی) خوش و تازه‌رو (شاداب) است، و طالب (جوینده) آن نیز (در اثر این عشق) تازه‌تر و باطراوت‌تر می‌شود.”
  • “شکل و ظاهر جهان (مادی) کهنه و فرسوده است، و عاشق این جهان نیز (مانند خری کهنه) کهنه و بی‌ارزش است.” این بیت به تفاوت ماهیت عشق حقیقی و جهان مادی و تأثیر آن بر طالب اشاره دارد. (تکرار ابیات از غزل ۱۱۲۵).

بیت دهم (فارسی)

• “عشق خران جو به جو تا لب دریای هو / کهنه خران کو به کو اسکی ببج کمده ور”:
  • “عشق (انسان) را جوی‌به‌جوی (به آرامی و پیوسته) تا لب “دریای هو” (دریای حقیقت مطلق) می‌برد.”
  • “به “کهنه خران” (کسانی که در مادیت غرق شده و کند ذهن هستند) کوچه به کوچه (در هر مکانی) بگو: “اسکی ببیچ کمده‌ور” (کنایه از سخنی که برای اهل دل معنا دارد و برای غافل بی‌معناست یا دعوت به تلاشی خاص).” این مصرع دوم دارای ابهام و معانی متعددی است و ممکن است اصطلاح یا لهجه‌ای خاص باشد که مولانا به کار برده است. (تکرار ابیات از غزل ۱۱۲۵).

غزل ۱۱۲۷ مولانا، با تلفیقی از زبان فارسی و عربی، ستایش بی‌دریغ معشوق حقیقی را بیان می‌کند. مولانا جمال معشوق را به ماه، روحش را به بقا و حسن او را به نور چشم تشبیه می‌کند و هر آنچه غیر اوست را بی‌ارزش می‌شمارد. او با قسم‌های قرآنی، بر این بی‌اعتباری تأکید می‌کند. غزل به تأثیر عشق در زنده کردن جان و پرورش دوستان اشاره دارد و تفاوت ماهیت عشق تازه را با جهان کهنه بیان می‌کند. مولانا همچنین به مسئولیت معشوق در هدایت عاشق پس از جذب او و لزوم ترک تعلقات مادی برای رسیدن به حقیقت می‌پردازد. تکرار برخی ابیات از غزل‌های پیشین نشان‌دهنده‌ی تأکید مولانا بر مفاهیم کلیدی در اندیشه‌ی اوست.