تفسیر غزل شماره 1122 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی است به رهایی از قید “اندیشه” (تفکر جزئی و قیدکننده) و تسلیم شدن به “صنع الهی” (خلاقیت بی‌کران خداوند). مولانا بر این باور است که اندیشه‌ها خود منشأ رنج هستند و حقیقت فراتر از حد فکر و خیال انسان است. او با ذکر مثال‌هایی از آفرینش، بر قدرت بی‌نهایت خداوند در ایجاد از عدم و تدبیر امور تأکید می‌کند.

بیت اول

“اندیشه را رها کن اندر دلش مگیر / زیرا برهنه‌ای تو و اندیشه زمهریر”:

• “اندیشه (تفکر، خیال‌پردازی) را رها کن و آن را در دلت جای نده.” (منظور تفکر جزئی و محدودکننده است که مانع شهود حقیقت می‌شود).
• “زیرا تو (جان یا حقیقت وجودت) برهنه و آزاد هستی، اما اندیشه مانند “زمهریر” (سرمای کشنده و منجمدکننده) است.” این بیت به محدودیت و بازدارندگی اندیشه‌ی قیدکننده در برابر آزادی روح اشاره دارد.

بیت دوم

“اندیشه می‌کنی که رهی از زحیر و رنج / اندیشه کردن آمد سرچشمه زحیر”:

• “تو گمان می‌کنی که با اندیشه کردن از رنج و سختی رها می‌شوی.”
• “در حالی که خود “اندیشه کردن” (به این شیوه) سرچشمه‌ی رنج و سختی است.” این بیت تأکید می‌کند که اندیشه‌های منفی و محدودکننده خود منشأ رنج‌ها هستند.

بیت سوم

“ز اندیشه‌ها برون دان بازار صنع را / آثار را نظاره کن ای سخره اثیر”:

• “بازار “صنع” (آفرینش و خلاقیت الهی) را فراتر از (محدودیت) اندیشه‌ها بدان.”
• “و ای کسی که مهار “اثیر” (جوهر لطیف و آسمانی) در دست توست، آثار (جلوه‌های آفرینش) را تماشا کن (و به آن‌ها بسنده کن).” این بیت دعوت به مشاهده‌ی تجلیات حق به جای گرفتار شدن در اندیشه‌های محدود است.

بیت چهارم

“آن کوی را نگر که پرد زو مصورات / وان جوی را کز او شد گردنده چرخ پیر”:

• “آن کوی (وجود حق) را بنگر که صورت‌ها و موجودات (مصورات) از آن می‌پرند و خلق می‌شوند.”
• “و آن جوی (فیض الهی) را ببین که چرخ پیر (آسمان و جهان هستی) از آن در گردش آمده است.” این بیت به منشأ خلقت و حرکت عالم هستی از ذات حق اشاره دارد.

بیت پنجم

“گلگونه‌ای کز اوست رخ دلبران چو گل / سرفتنه‌ای کز اوست رخ عاشقان زریر”:

• “(او) آن گلگونه (سرخاب و آرایش) است که از آن، رخ دلبران (زیبارویان) مانند گل (زیبا) می‌شود.”
• “و او آن “سرفتنه‌ای” (بلا و آشوب) است که از آن، رخ عاشقان “زریر” (زردرنگ و بی‌قرار) می‌گردد.” این بیت به تأثیر دوجانبه‌ی معشوق بر زیبایی و بی‌قراری عاشق اشاره دارد.

بیت ششم

“خوش از عدم همی‌پرد این صد هزار مرغ / از یک کمان همی‌جهد این صد هزار تیر”:

• “این صدها هزار مرغ (موجودات و ارواح) با خوشی از “عدم” (نیستی و عالم غیب) به سوی هستی می‌پرند.”
• “و این صدها هزار تیر (تقدیرات و حوادث) از یک کمان (قدرت الهی) به سوی جهان می‌جهند.” این بیت به خلقت از عدم و جاری شدن تقدیر الهی اشاره دارد.

بیت هفتم

“بی‌چون و بی‌چگونه برون از رسوم و فهم / بی‌دست می‌سریشد در غیب صد خمیر”:

• “(او) بی‌هیچ چون و چرا (بی‌کیفیت) و فراتر از رسم‌ها و فهم (انسان) است.”
• “بی‌آنکه دستی داشته باشد، صدها خمیر (موجودات و اشکال) را در عالم غیب می‌آفریند.” این بیت به قدرت مطلق و فراطبیعی خداوند در آفرینش اشاره دارد.

بیت هشتم

“بی‌آتشی تنور دل و معده‌ها فروخت / نان بر دکان نهاده و خباز ما ستیر”:

• “(او) بدون آتش، تنور دل‌ها و معده‌ها را روشن کرده و گرم نگه داشته است.” (کنایه از شور و حرارت زندگی و هضم و جذب).
• “نان (روزی) بر سر دکان (سفره‌ی زندگی) نهاده شده و خباز (نانوا) ما (خداوند) “ستیر” (پوشیده و نامرئی) است.” این بیت به روزی‌رسانی و تدبیر پنهانی خداوند در هستی اشاره دارد.

بیت نهم

“از لوح خاک ساده دهد صد هزار نقش / وز جوش خون ماده دهد صد هزار شیر”:

• “از لوح ساده‌ی خاک، صدها هزار نقش و نگار (موجودات و پدیده‌ها) را می‌آفریند.”
• “و از جوشش خون در مادر، صدها هزار شیر (موجودات شیرخوار و نیرومند) را به وجود می‌آورد.” این بیت به قدرت خداوند در خلق از مواد ساده و رشد و نمو موجودات اشاره دارد.

بیت دهم

“شییء اللهی بگفتی و آمد ز چرخ بانگ / زنبیل برگشا که عطا آمد ای فقیر”:

• “تو (ای انسان نیازمند) “شیء‌اللهی” (چیزی برای خدا، کنایه از حاجت خواستن) گفتی، و از آسمان (چرخ) بانگ (ندای اجابت) آمد که:”
• “ای فقیر (نیازمد)، زنبیل (ظرف درخواستت) را باز کن که عطا (بخشش) از راه رسید.” این بیت به استجابت دعا و کرم بی‌نهایت الهی اشاره دارد.

بیت یازدهم

“زفت آمد آن نواله و زنبیل را درید / از مطبخ خدای نیاید صله حقیر”:

• “آن نواله (لقمه، عطا) آنقدر بزرگ (زفت) آمد که زنبیل (درخواست‌کننده) را درید (لبریز و فراتر از ظرفیت او بود).”
• “زیرا از مطبخ (محل پخت و پز، کنایه از خزینه‌ی فیض) خداوند، بخشش حقیر و ناچیز نمی‌آید.” این بیت به کرم بی‌نهایت خداوند و بزرگی عطایای او اشاره دارد.

بیت دوازدهم

“آن کس که من و سلوی بفرستد از هوا / و آنک از شکاف کوه برون می‌کشد بعیر”:

• “او (خداوند) کسی است که “منّ و سلوی” (غذای آسمانی) را از هوا (بی‌واسطه) می‌فرستد (اشاره به معجزه‌ی حضرت موسی).”
• “و او کسی است که از شکاف کوه، شتر (بعیر) را بیرون می‌کشد (اشاره به معجزه‌ی حضرت صالح).” این بیت به قدرت بی‌بدیل خداوند در انجام امور خارق‌العاده اشاره دارد.

بیت سیزدهم

“وان کو ز آب نطفه برآرد تهمتنی / وان کو ز خواب خفته گشاید ره مطیر”:

• “و او کسی است که از آب نطفه (مایع ناچیز)، تهمتنی (قهرمانی و پیکری نیرومند) را پدید می‌آورد.”
• “و او کسی است که از خواب خفته (مردگان یا غافلان)، راه مطیر (بارش باران رحمت یا بیداری) را می‌گشاید.” این بیت نیز به قدرت خداوند در آفرینش از عدم و زنده کردن مردگان (یا بیدار کردن غافلان) اشاره دارد.

بیت چهاردهم

“اندر عدم نماید هر لحظه صورتی / تا این خیالیان بشتابند در مسیر”:

• “(او) هر لحظه در “عدم” (عالم نیستی)، صورتی (پدیده‌ای) را ظاهر می‌سازد.”
• “تا این “خیالیان” (انسان‌هایی که به ظواهر می‌پردازند) در مسیر (حق) بشتابند و متوجه حقیقت شوند.” این بیت به تداوم آفرینش و هدف آن در هدایت انسان‌ها اشاره دارد.

بیت پانزدهم

“فرمان کنم چو گفت خمش من خمش کنم / خود شرح این بگوید یک روز آن امیر”:

• “من فرمان سکوت (خمش) می‌کنم، چون او (معشوق یا شمس) گفت “خمش” (ساکت باش).” (اشاره به تخلص مولانا).
• “خود شرح این (حقایق) را یک روز “آن امیر” (حضرت شمس تبریزی) خواهد گفت.” این بیت به مقام مرشدی و دانش بی‌کران شمس تبریزی اشاره دارد که قادر به تبیین کامل این اسرار است.

غزل ۱۱۲۲ مولانا، غزلی عمیقاً معرفتی و توحیدی است که با توصیه به رهایی از قید اندیشه و تسلیم به صنع الهی آغاز می‌شود. مولانا رنج‌ها را زاده‌ی اندیشه می‌داند و انسان را به مشاهده‌ی آثار و تجلیات بی‌نهایت خداوند در هستی دعوت می‌کند. او با ذکر مثال‌هایی از آفرینش (از خلق از عدم تا روزی‌رسانی پنهانی و زنده کردن از نطفه) بر قدرت بی‌کران و کرم بی‌حد خداوند تأکید می‌ورزد. در نهایت، با تخلص به “خمش” و اشاره به “آن امیر” (شمس تبریزی)، بیان می‌کند که شرح کامل این حقایق تنها از زبان او برخواهد آمد. این غزل به فراگیری قدرت الهی و بی‌نیازی خداوند از هر واسطه‌ای در آفرینش و روزی‌رسانی اشاره دارد.