تفسیر غزل شماره 1118 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، غزلی پر از تضرع، نیاز و اشتیاق عاشق به معشوق الهی (یا پیر کامل) است. مولانا در این غزل، به اوج وابستگی خود به معشوق اشاره می‌کند و از او می‌خواهد که با عنایت خود، او را از رنج بی‌قراری نجات دهد و مستی عشق را بر او بازگرداند.

بیت اول

“میر شکار من که مرا کرده‌ای شکار / بی‌تو نه عیش دارم و نه خواب و نه قرار”:

• “ای امیر شکار من که مرا (عاشق را) شکار کرده‌ای و به دام خود انداخته‌ای،”
• “بی‌تو نه لذتی دارم (عیش)، نه خوابی و نه آرامشی (قرار).” این بیت به مالکیت مطلق معشوق بر عاشق و از دست دادن هرگونه آرامش دنیوی در غیاب او اشاره دارد.

بیت دوم

“دلدار من توی سر بازار من توی / این جمله جور بر من مسکین روا مدار”:

• “تو دلدار من هستی و (تمام) سرمایه‌ی زندگی و هستی من در دست توست.” (سر بازار: کنایه از اصل سرمایه و اعتبار وجودی).
• “این همه ستم و بی‌توجهی را بر من بیچاره و مسکین روا مدار (جایز ندان).” این بیت التماس عاشق است برای پایان دادن به بی‌توجهی و جفای معشوق.

بیت سوم

“ای آنک یار نیست تو را در جهان عشق / من در جهان فکنده که ای یار یار یار”:

• “ای تویی که در جهان عشق، هیچ همتایی (یار) نداری (بی‌همتایی)،”
• “من (در جهان) بانگ برآورده‌ام که “ای یار! ای یار! ای یار!” (فقط تویی یار و فریادرس).” این بیت بر یگانگی و بی‌همتایی معشوق در عالم عشق و تک‌پرستی عاشق تأکید دارد.

بیت چهارم

“درده از آن شراب که اول بداده‌ای / زان چشم‌های مست تو بشکن مرا خمار”:

• “از آن شراب (عشق) که در ابتدا به من نوشاندی، باز هم به من بده.” (اشاره به تجربه‌ی اولیه مستی عشق).
• “با (نگاه) آن چشم‌های مست‌کننده‌ی خودت، خمار (کسالت و خماری) مرا بشکن (برطرف کن).” این بیت طلب تجدید فیض عشق و رفع بی‌حالی حاصل از دوری معشوق است.

بیت پنجم

“از آسمان فرست شرابی کز آن شراب / اندر زمین نماند یک عقل هوشیار”:

• “از آسمان (عالم غیب و الوهیت) شرابی بفرست که از شدت تأثیر آن شراب،”
• “در زمین (در میان انسان‌ها) حتی یک عقل هوشیار (عقل جزوی و مادی) باقی نماند.” این بیت به آرزوی مولانا برای فراگیر شدن مستی عشق الهی و فنای عقل جزوی اشاره دارد.

بیت ششم

“روزی هزار کار برآری به یک نظر / آخر یکی نظر کن و این کار را برآر”:

• “(ای معشوق/خداوند)، تو روزانه با یک نگاه (یک جلوه یا عنایت)، هزاران کار (مشکلات و نیازها) را برآورده می‌کنی.”
• “پس، بالاخره (عنایتی کن و) یک نگاهی به من بینداز و این کار (برآوردن حاجت من) را نیز به انجام برسان.” این بیت نهایت تضرع و درخواست عاشق برای عنایت خاص معشوق را بیان می‌کند.

غزل ۱۱۱۸ مولانا، با لحنی پر از حسرت و تمنا، اوج نیاز عاشق به معشوق را به تصویر می‌کشد. مولانا خود را شکار شده و بی‌قرار معشوق می‌داند و از او می‌خواهد که با نگاهی از سر لطف، او را از بی‌حالی و خماری دوری عشق رهایی بخشد. او آرزوی فراگیر شدن مستی عشق الهی را دارد تا هیچ عقل جزوی باقی نماند. در نهایت، با لحنی، از معشوق می‌خواهد که با همان قدرتی که هزاران کار را با یک نظر انجام می‌دهد، حاجت او را نیز برآورده سازد. این غزل به خوبی وابستگی مطلق عاشق به معشوق و طلب فیض و عنایت مداوم را بیان می‌کند.