تفسیر غزل شماره 1117 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با زبانی پرشور و نمادین، به تجربه‌ی بی‌واسطه‌ی عشق الهی و فنای عاشق در معشوق می‌پردازد. مولانا با تصاویر زیبا، حالت‌های دل عاشق، فیض معشوق و شور و جذبه‌ی حاصل از عشق را به تصویر می‌کشد و در نهایت، به نقش شمس تبریزی به عنوان راهبر این مسیر اشاره می‌کند.

بیت اول

• “دل ناظر جمال تو آن گاه انتظار / جان مست گلستان تو آن گاه خار خار”:
  • دل (عاشق) که ناظر جمال تو (معشوق) است، در همان حال (آن گاه) در انتظار (وصال) توست. این بیانگر وضعیتی دوگانه است: هم مشاهده و هم حسرت.
  • جان (عاشق) که مست گلستان تو (از بوی گلزار وجود تو مست) است، در همان حال (آن گاه) در “خار خار” (بی‌قراری و اشتیاق شدید) است. این بیت تضاد شیرین میان وصال و بی‌قراری را در عشق نشان می‌دهد.

بیت دوم

• “هر دم ز پرتو نظر او به سوی دل / حوریست بر یمین و نگاریست بر یسار”:
  • “هر لحظه از پرتو (نور و جلوه) نگاه او (معشوق) به سوی دل (عاشق)،”
  • “حوری (زیبایی بهشتی) بر سمت راست و نگاری (دلبر) بر سمت چپ (دل) ظاهر می‌شود.” این بیت به کثرت و زیبایی تجلیات معشوق در دل عاشق اشاره دارد.

بیت سوم

• “هر صبحدم که دام شب و روز بردریم / از دوست بوسه‌ای و ز ما سجده صد هزار”:
  • “هر سپیده‌دم که ما از دام شب و روز (محدودیت‌های زمانی و مکانی) رها می‌شویم،”
  • “از دوست (معشوق) بوسه‌ای (فیض و محبت) است و از ما (عاشقان) صدها هزار سجده (بندگی و ستایش).” این بیت به فیض الهی در لحظات معنوی و بندگی متقابل عاشق اشاره دارد.

بیت چهارم

• “امسال حلقه ایست ز سودای عاشقان / گر نیست بازگشت در این عشق عمر پار”:
  • “امسال (این دوران) حلقه‌ای (گردهمایی و جمعی) از شوریدگی و سودای عاشقان است.”
  • “اگر (در این جمع) بازگشتی به عمر گذشته (حال و هوای پیشین) نباشد، در این عشق عمر پار (گذشته) بی‌ارزش است.” این بیت به لزوم تحول و نو شدن در عشق و رها شدن از گذشته اشاره دارد.

بیت پنجم

• “بنواز چنگ عشق تو به نغمات لم یزل / کز چنگ‌های عشق تو جانست تار تار”:
  • “(ای معشوق) چنگ عشق خود را با نغمات “لم یزل” (آهنگ‌های ازلی و ابدی) بنواز.”
  • “زیرا از (تأثیر) سازهای عشق تو، جان (عاشق) تار تار (مانند تار ساز) شده و آماده‌ی نواختن است.” این بیت به تأثیر عمیق و ازلی عشق الهی بر جان عاشق اشاره دارد.

بیت ششم

• “اندر هوای عشق تو از تابش حیات / بگرفته بیخ‌های درخت و دهد ثمار”:
  • “در هوای (فضای) عشق تو، از تابش (پرتو) حیات (وجود تو)،”
  • “ریشه‌های درختان (وجود سالکان) جان گرفته و ثمر می‌دهند.” این بیت به نقش حیات‌بخش عشق الهی در پرورش و به ثمر رساندن وجود انسان اشاره دارد.

بیت هفتم

• “غوطی بخورد جان به تک بحر و شد گهر / این بحر و این گهر ز پی لعل توست زار”:
  • “جان (عاشق) در اعماق دریای (معرفت و عشق الهی) غوطه خورد و به گوهر (باارزش و کمال) تبدیل شد.”
  • “این دریا و این گوهر (که حاصل این غوطه‌وری است)، به خاطر لعل (وجود) تو، بی‌قرار و مشتاق است.” این بیت به ارزشمند شدن جان در پرتو عشق و اشتیاق آن برای معشوق اشاره دارد.

بیت هشتم

• “از نغمه‌های طوطی شکرستان توست / در رقص شاخ بید و دو دستک زنان چنار”:
  • “از نغمه‌ها و آوازهای “طوطی شکرستان تو” (معشوق شیرین‌سخن)،”
  • “شاخ بید (لطیف) در حال رقص است و چنار (سنگین) دو دستک (کف) می‌زند.” این بیت به تأثیر شورانگیز و بی‌بدیل کلام معشوق بر تمام موجودات، حتی جامدات اشاره دارد.

بیت نهم

• “از بعد ماجرای صفا صوفیان عشق / گیرند یک دگر را چون مستیان کنار”:
  • “پس از تجربه‌ی “ماجرای صفا” (رابطه‌ی خالص و بی‌ریا با حق)، صوفیان عشق (اهل عرفان) “،
  • “همچون مست‌ها، یکدیگر را در آغوش می‌گیرند (وحدت و همبستگی خاصی پیدا می‌کنند).” این بیت به همدلی و اتحاد عرفانی عاشقان پس از چشیدن طعم خلوص اشاره دارد.

بیت دهم

• “مستانه جان برون جهد از وحدت الست / چون سیل سوی بحر نه آرام و نه قرار”:
  • “جان مستانه (بی‌خویش) از “وحدت الست” (یگانگی با خداوند در پیمان ازلی) بیرون می‌جهد (به سوی حق باز می‌گردد).”
  • “همچون سیل که بی‌هیچ آرام و قراری به سوی دریا می‌رود.” این بیت به اشتیاق بی‌حد و حصر جان برای بازگشت به مبدأ خود اشاره دارد.

بیت یازدهم

• “جزوی چو تیر جسته ز قبضه کمان کل / او را نشانه نیست به جز کل و نی گذار”:
  • “جزئی (انسان، که خود جزئی از کل هستی است)، همچون تیری که از کمان کل (قضای الهی) رها شده است.”
  • “هیچ نشانه‌ای (مقصد و هدفی) جز کل (حقیقت مطلق) ندارد و از آن نمی‌تواند عبور کند (گذشته و به چیزی جز آن برسد).” این بیت به بازگشت همه چیز به سوی مبدأ و هدف غایی هستی اشاره دارد.

بیت دوازدهم

• “جانیست خوش برون شده از صد هزار پوست / در چاربالش ابد او راست کار و بار”:
  • “این (انسان واصل) جانی است که با خوشی از صدها هزار پوست (تعلقات و حجاب‌های مادی و مجازی) بیرون آمده است.”
  • “در “چاربالش ابد” (تکیه‌گاه و بستر جاودانگی)، او کار و بار (فعالیت و مقام) خاص خود را دارد.” این بیت به رهایی جان از قید دنیا و رسیدن به مقام بقا در جاودانگی اشاره دارد.

بیت سیزدهم

• “جان‌های صادقان همه در وی زنند چنگ / تا بانوا شوند از آن جان نامدار”:
  • “تمام جان‌های صادق (مخلصان و رهروان حق)، در وجود او (معشوق یا پیر واصل) چنگ می‌زنند (متوسل می‌شوند).”
  • “تا از آن جان نامدار (وجود پرآوازه و با کمال)، بانوا (صاحب کمال و غنی) شوند.” این بیت به نقش پیر کامل در پرورش و غنی ساختن جان‌های سالکان اشاره دارد.

بیت چهاردهم

• “تبریز رو دلا و ز شمس حق این بپرس / تا بر براق سر معانی شوی سوار”:
  • “ای دل، به تبریز برو و از شمس حق (شمس تبریزی) این (پرسش‌ها و حقیقت‌ها) را بپرس.”
  • “تا (به واسطه‌ی او) بر “براق سر معانی” (مرکب تندرو و معنوی که تو را به سوی حقایق می‌برد) سوار شوی.” این بیت به نقش بی‌بدیل شمس تبریزی در راهنمایی و عروج معنوی مولانا و هر سالکی اشاره دارد.

غزل ۱۱۱۷ مولانا، تصویری زنده و پر حرکت از تجربه‌ی عشق عرفانی ارائه می‌دهد. مولانا در این غزل، به ناراحتی‌ها و اشتیاق دل در عین حضور جمال معشوق، جلوه‌های بی‌شمار حق در دل عاشق، و همدلی و وحدت صوفیان در پرتو عشق اشاره می‌کند. او شور و بی‌قراری جان برای بازگشت به مبدأ خود را به سیل در مسیر دریا تشبیه می‌کند و نقش شمس تبریزی را در هدایت و سوار کردن جان بر مرکب معانی بی‌بدیل می‌داند. این غزل به خوبی بیانگر دیدگاه مولانا درباره‌ی سیر و سلوک معنوی و اهمیت پیر و مرشد در این مسیر است.