تفسیر غزل شماره 1115 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ادامه‌ای بر سیاق غزل‌های پیشین با عبارت “و چیز دیگر” است و به توصیف معشوق حقیقی (خداوند یا شمس تبریزی) به عنوان یک وجود متعالی، دانای مطلق و فیض‌بخش پنهانی می‌پردازد. مولانا بر حضور درونی و جامعیت علم معشوق تأکید می‌کند.

بیت اول

“ای آینه فقیری جانی و چیز دیگر / وی آنک در ضمیری آنی و چیز دیگر”:

• “ای که آینه‌ای هستی برای فقر و بی‌نوایی (یعنی در عین فقر، جلوه‌گاه تمام کمالات هستی)، جان هستی و فراتر از آن، “چیزی دیگر” هستی.” این عبارت نشان می‌دهد که معشوق در نهایت بی‌نیازی، تجلی‌گاه فقر (نیستی در برابر حق) و هستی مطلق است.
• “و ای کسی که در نهانگاه (ضمیر) هر کس حضور داری، خود آن (حقیقت محض) هستی و فراتر از آن، “چیزی دیگر” هستی.” این بیت به حضور پنهان و درونی معشوق در باطن همه موجودات اشاره دارد.

بیت دوم

“اسرار آسمان را اندیشه و نهان را / احوال این و آن را دانی و چیز دیگر”:

• “تو (ای معشوق)، اسرار آسمان‌ها را، و هر آنچه در اندیشه و پنهان است را،”
• “و احوال (وضعیت) این و آن (تمام موجودات) را می‌دانی و فراتر از آن، “چیزی دیگر” (دانا و عالم مطلق) هستی.” این بیت بر علم مطلق و احاطه‌ی معشوق بر تمام موجودات و اسرار هستی تأکید می‌کند.

بیت سوم

“تاریخ برگذشته بر انسی و فرشته / خط‌های نانبشته خوانی و چیز دیگر”:

• “تو (ای معشوق)، تاریخ گذشته (هر آنچه رخ داده) را، بر انسان‌ها و فرشتگان (تمام موجودات)،”
• “از “خط‌های نانبشته” (آنچه نوشته نشده و تنها در علم الهی است) می‌خوانی و فراتر از آن، “چیزی دیگر” (دانا و آگاه بی‌نهایت) هستی.” این بیت نیز به علم ازلی و ابدی معشوق اشاره دارد که فراتر از هرگونه ثبت و ضبط ظاهری است.

بیت چهارم

“از غیب حصه‌ها را بدهی به مستحقان / وز سینه غصه‌ها را رانی و چیز دیگر”:

• “تو (ای معشوق)، بهره‌ها (سهم‌ها و روزی‌ها) را از عالم غیب (پنهان و نامرئی) به مستحقان (کسانی که شایستگی دارند) می‌دهی.”
• “و از سینه‌ها (دل‌ها)، غم‌ها و غصه‌ها را دور می‌کنی و فراتر از آن، “چیزی دیگر” (فریادرس و گشاینده) هستی.” این بیت به فیض‌بخشی پنهانی و گره‌گشایی معنوی معشوق اشاره دارد.

غزل ۱۱۱۵ مولانا، ادامه دهنده مضامین غزل‌های پیشین است و بر جنبه‌های درونی و پنهان کمالات معشوق حقیقی تأکید می‌کند. مولانا معشوق را آینه‌ی فقر و تجلی‌گاه هستی، حضور مطلق در ضمیر هر موجود، و دانای تمام اسرار پنهان و آشکار عالم می‌داند. او همچنین به قدرت معشوق در اعطای روزی‌های غیبی و زدودن غم‌ها از دل‌ها اشاره می‌کند. این غزل به خوبی دیدگاه توحیدی و عرفانی مولانا را به تصویر می‌کشد که در آن، معشوق همه چیز و فراتر از همه چیز است.