تفسیر غزل شماره 1114 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ادامه‌ای بر غزل پیشین با تأکید بر “و چیز دیگر” است و به شناسایی معشوق حقیقی (خداوند یا شمس تبریزی) در قامت یک وجود متعالی و دانای مطلق می‌پردازد. مولانا در این غزل، بر فنای عاشق در معشوق و بی‌نیازی او از ظواهر تأکید می‌کند و در نهایت، بقا را تنها از طریق شمس تبریزی می‌داند.

بیت اول

“ای محو عشق گشته جانی و چیز دیگر / ای آنک آن تو داری آنی و چیز دیگر”:

• “ای کسی که در عشق (الهی) محو و فانی شده‌ای، (در این مقام) جان هستی، و فراتر از آن، “چیزی دیگر” (یک حقیقت متعالی) هستی.”
• “ای کسی که آن (حقیقت مطلق) را در اختیار داری (یا آن حقیقت خودت هستی)، آن (وجود مطلق) هستی، و فراتر از آن، “چیزی دیگر” هستی.” این بیت به مقام فنای در عشق و یگانگی با حق اشاره دارد.

بیت دوم

“اسرار آسمان را و احوال این و آن را / از لوح نانبشته خوانی و چیز دیگر”:

• “تو (ای معشوق یا عارف واصل)، اسرار آسمان‌ها و احوال تمام موجودات را،”
• “از “لوح نانبشته” (لوح محفوظ یا علم غیب الهی) می‌خوانی و (فراتر از خواندن، خودت آن) “چیزی دیگر” هستی.” این بیت به علم لدنی و آگاهی مطلق معشوق/عارف واصل اشاره دارد.

بیت سوم

“هر دم ز خلق پرسی احوال عرش و کرسی / آن را و صد چنان را دانی و چیز دیگر”:

• “تو هر لحظه، احوال عرش و کرسی (تمام هستی، از بالاترین تا پایین‌ترین مراتب) را از مخلوقات می‌پرسی (با علم ذاتی خود می‌دانی).”
• “و آن را و صدها برابر آن را می‌دانی و فراتر از آن، “چیزی دیگر” هستی.” این بیت نیز به علم بی‌کران و احاطه‌ی معشوق بر تمام موجودات تأکید دارد.

بیت چهارم

“لعلیست بی‌نهایت در روشنی به غایت / آن لعل بی‌بها را کانی و چیز دیگر”:

• “(وجود تو) لعلی (سنگ قیمتی) است که بی‌نهایت است و در روشنایی به نهایت خود رسیده است.”
• “و تو (ای معشوق) معدن آن لعل بی‌قیمت هستی، و فراتر از یک معدن بودن، “چیزی دیگر” هستی.” این بیت به ذات نورانی و بی‌نهایت ارزشمند معشوق اشاره دارد.

بیت پنجم

“حکمی که راند فرمان روز الست بر جان / آن جمله حکم‌ها را رانی و چیز دیگر”:

• “تو (ای معشوق)، حکمی را که روز الست (پیمان ازلی خداوند با ارواح) بر جان‌ها راند و فرمان داد،”
• “تمام آن حکم‌ها را جاری می‌کنی و فراتر از آن، “چیزی دیگر” (حاکم مطلق) هستی.” این بیت به اراده‌ی ازلی و حاکمیت مطلق معشوق بر سرنوشت‌ها اشاره دارد.

بیت ششم

“چشمی که دید آن رو گر عشق راند این سو / آن چشم نیست والله زانی و چیز دیگر”:

• “چشمی که آن چهره (روی معشوق) را دید، اگر (بعد از آن) عشق او را به سمت غیر (کسی دیگر) بکشاند،”
• “آن چشم، به خدا، “زناکار” (فاسق و خیانتکار) نیست، بلکه (از شدت گناه) “چیزی دیگر” (فاسدتر و پلیدتر) است.” این بیت به اوج اخلاص در عشق و گناه نابخشودنی نگاه به غیر معشوق اشاره دارد.

بیت هفتم

“آن چشم احول آمد در گام اول آمد / کو گفت اولی را ثانی و چیز دیگر”:

• “آن چشمی که (به غیر نگریست)، “احول” (لوچ و دوبین) بود و در همان گام اول (در ابتدای راه) این حالت را پیدا کرد.”
• “که (آن چشم احول) موجود اول (معشوق یگانه) را “دومین” و “چیزی دیگر” (غیر از اولی) دانست.” این بیت به بصیرت موحدانه و مذمت نگاه شرک‌آلود اشاره دارد.

بیت هشتم

“هر کو بقا نیابد از شمس حق تبریز / او هست در حقایق فانی و چیز دیگر”:

• “هر کس که از “شمس حق تبریز” (شمس تبریزی، پیر و مراد مولانا که نماد آفتاب حقیقت است) بقا (جاودانگی معنوی) نیابد،”
• “او در عالم حقایق، “فانی” (نابود) است، و (فراتر از فنا،) “چیزی دیگر” (هیچ و پوچ) است.” این بیت به نقش حیاتی شمس تبریزی در بقای روحانی سالک و فنای هر آنچه جز اوست، اشاره دارد.

غزل ۱۱۱۴ مولانا، در ادامه غزل پیشین، به تجلیات بی‌نهایت و کمالات بی‌شمار معشوق حقیقی می‌پردازد. مولانا با تکرار “و چیز دیگر”، بر این نکته تأکید می‌کند که معشوق فراتر از هرگونه وصف و درک است؛ او دانای مطلق، حاکم ازلی و ابدی، و منبع تمام کمالات است. اوج غزل در بیت‌های ششم و هفتم نمایان می‌شود که مولانا بر لزوم اخلاص مطلق در عشق و مذمت هرگونه نگاه دوگانه و شرک‌آلود تأکید می‌کند. در نهایت، مولانا بقا و جاودانگی معنوی را تنها در ارتباط با شمس تبریزی می‌داند و هر آنچه غیر اوست را فانی و هیچ می‌شمارد. این غزل به خوبی عقیده‌ی وحدت وجود و جایگاه ویژه شمس در دیدگاه مولانا را به تصویر می‌کشد.