تفسیر غزل شماره 1113 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، یک ستایش‌نامه‌ی پرشور و عمیق در وصف معشوق حقیقی (خداوند یا شمس تبریزی) است. مولانا با تکرار عبارت “و چیز دیگر”، بر بی‌نهایت بودن کمالات معشوق و فراتر بودن او از هر توصیف و تصوری تأکید می‌کند. این غزل سرشار از محبت، فنای عاشق و اذعان به عظمت بی‌حد معشوق است.

بیت اول

“ای جان جان جان‌ها جانی و چیز دیگر / وی کیمیای کان‌ها کانی و چیز دیگر”:

• “ای که جانِ جانِ تمام جان‌ها هستی، و فراتر از صرفاً جان بودن، “چیزی دیگر” هستی.” (یعنی حقیقت وجودی تو والاتر از درک ماست).
• “و ای که کیمیای تمام معادن هستی (باعث ارزشمندی آن‌ها)، و فراتر از یک معدن بودن، “چیزی دیگر” هستی.” این بیت به منشأ و منبع تمام هستی و کمالات اشاره دارد.

بیت دوم

“ای آفتاب باقی وی ساقی سواقی / وی مشرب مذاقی آنی و چیز دیگر”:

• “ای آفتاب باقی و همیشگی، و ای ساقی تمام ساقیان (ساقیِ حقیقی).”
• “و ای که نوشیدنی‌ای لذیذ و مطلوب هستی، و فراتر از آن، “چیزی دیگر” هستی.” (یعنی ذات تو شیرین‌ترین لذت‌هاست). این بیت بر جاودانگی، سرچشمه‌ی فیض و نهایت لذت معنوی معشوق تأکید می‌کند.

بیت سوم

“ای مشعله یقین را وی پرورش زمین را / وی عقل اولین را ثانی و چیز دیگر”:

• “ای که مشعل روشن‌کننده یقین هستی، و پرورش‌دهنده‌ی زمین.”
• “و ای که (در عظمت) دومین عقل اول (یعنی پس از عقل کلی، مقام برتر و بی‌نظیر) هستی، و فراتر از آن، “چیزی دیگر” هستی.” این بیت به منبع یقین، تدبیر عالم و مقام والای معنوی معشوق اشاره دارد.

بیت چهارم

“ای مظهر الهی وی فر پادشاهی / هر صنعتی که خواهی تانی و چیز دیگر”:

• “ای مظهر (جلوه‌گاه) الهی، و ای شکوه و عظمت پادشاهی.”
• “هر کاری (هنری) که بخواهی، می‌توانی انجام دهی، و فراتر از آن، “چیزی دیگر” هستی.” این بیت به قدرت مطلق و توانایی بی‌حد معشوق اشاره دارد.

بیت پنجم

“هر گون غرایبی را هر بوالعجایبی را / هر غیب و غایبی را دانی و چیز دیگر”:

• “هر نوع شگفتی‌ای (غرایب) را، و هر پدیده‌ی عجیب (بوالعجایب) را،”
• “و هر پنهان و غایبی را می‌دانی، و فراتر از آن، “چیزی دیگر” هستی.” این بیت بر علم مطلق و احاطه‌ی معشوق بر تمام موجودات و اسرار تأکید دارد.

بیت ششم

“زان عشق همچو افیون لیلی کنی و مجنون / ای از سنات گردون سانی و چیز دیگر”:

• “از آن عشق (که همچون افیون، مست‌کننده است)، لیلی (معشوق) و مجنون (عاشق) را می‌سازی.” (یعنی عشق، خود خالق عاشق و معشوق است).
• “ای که از ذات و طبیعت تو، آسمان (گردون) به سامان و نظم درمی‌آید، و فراتر از آن، “چیزی دیگر” هستی.” این بیت به نقش خالقیت و تدبیر معشوق در آفرینش عشق و نظام هستی اشاره دارد.

بیت هفتم

“ای نور صدرها را اومید صبرها را / بر اوج ابرها را رانی و چیز دیگر”:

• “ای نور سینه‌ها (روشن‌کننده‌ی دل‌ها)، و امید صابرین.”
• “(ای که) بر اوج ابرها می‌رانی (آن‌ها را حرکت می‌دهی)، و فراتر از آن، “چیزی دیگر” هستی.” این بیت به هدایت باطنی، پاداش صابران و قدرت معشوق بر طبیعت اشاره دارد.

بیت هشتم

“ای فخر انبیا را وی ذخر اولیا را / وی قصر اجتبا را بانی و چیز دیگر”:

• “ای که مایه‌ی افتخار انبیا هستی، و اندوخته‌ی اولیا (اولیا الهی).”
• “و ای که بناکننده‌ی قصر اجتبا (مقام برگزیدگی و قرب الهی) هستی، و فراتر از آن، “چیزی دیگر” هستی.” این بیت به مقام والای معشوق به عنوان منبع کرامت و جایگاه برگزیدگان اشاره دارد.

بیت نهم

“ای گنج مغفرت را وی بحر مرحمت را / من غیر درگهت را شانی و چیز دیگر”:

• “ای که گنجینه مغفرت (بخشش) هستی، و دریای رحمت.”
• “من (نزد) غیر از درگاه تو، شأن و منزلتی دیگر (هیچ شأن و منزلت دیگری) نمی‌یابم.” این بیت به بی‌نیازی عاشق از هر درگاه دیگری جز معشوق و پناه بردن تنها به او اشاره دارد.

بیت دهم

“چشمی که غیر رویت بیند ز بهر زینت / باشد در این جریمت زانی و چیز دیگر”:

• “چشمی که غیر از چهره‌ی تو (ای معشوق)، برای زینت و زیبایی (دنیوی) چیز دیگری را ببیند،”
• “در این راه (جریمه‌ی عشق)، همچون “زناکار” (فاسق و آلوده) است، و فراتر از آن (یعنی گناهش از زنا نیز بیشتر است)، “چیزی دیگر” است.” این بیت به لزوم اخلاص و نگاه تنها به معشوق و گناه چشم‌چرانی معنوی اشاره دارد.

بیت یازدهم

“ای اصل اصل مبدا وی دستگیر فردا / گشتم به دست سودا عانی و چیز دیگر”:

• “ای که اصلِ اصلِ مبدأ (سرچشمه‌ی تمام هستی) هستی، و دستگیر (فریادرس) روز قیامت (فردا).”
• “من (از شدت) سودا (شیدایی عشق) عانی (اسیر و رنجور) شدم، و فراتر از آن، “چیزی دیگر” هستم.” (یعنی وضعیتم بدتر از صرفاً رنجوری است). این بیت به پایان‌ناپذیری ذات معشوق و رنج عاشق در راه او اشاره دارد.

بیت دوازدهم

“پرست این دهانم بر غیر تو نخوانم / چون هست غیر گوشت فانی و چیز دیگر”:

• “این دهانم را پر کن (از سخن خودت)، تا (در مدح) غیر تو سخن نگویم.”
• “زیرا هر آنچه غیر از تو (گوشت: وجودت) هست، فانی و از بین رفتنی است، و فراتر از آن، “چیزی دیگر” (هیچ و پوچ) است.” این بیت به لزوم ذکر و یاد دائمی معشوق و فنای هر آنچه غیر از اوست اشاره دارد.

غزل ۱۱۱۳ مولانا، با تکرار عبارت “و چیز دیگر”، به اوج حیرت، شیفتگی و ناتوانی زبان در برابر عظمت معشوق حقیقی اشاره دارد. این غزل به صورت متوالی، صفات کمالی معشوق را برمی‌شمارد: منشأ جان‌ها، کیمیای وجود، آفتاب باقی، ساقیِ حقیقی، منبع یقین، مظهر الهی، عالم مطلق، خالق عشق، نور دل‌ها، فخر انبیا و اولیا، گنج مغفرت و بحر رحمت، و اصلِ اصلِ مبدأ. مولانا در این غزل، بر اخلاص در نظر و ذکر تأکید کرده و هرگونه توجه به غیر معشوق را گناه می‌داند. این غزل در مجموع، تصویری باشکوه از وحدت وجود و مقام بی‌همتای حق‌تعالی در اندیشه‌ی مولانا ارائه می‌دهد.