تفسیر غزل شماره 1111 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با زبانی پر از شوق و ستایش، به عظمت و زیبایی معشوق حقیقی (خداوند یا شمس تبریزی) می‌پردازد و بر برتری معشوق و ساقی بر هر چیز دیگری در عالم تأکید می‌کند. مولانا از گشایش و آزادی که با حضور معشوق حاصل می‌شود، سخن می‌گوید.

بیت اول

“روزی خوشست رویت از نور روز خوشتر / باده نکوست لیکن ساقی ز می نکوتر”:

• “امروز روزی خوش است، اما چهره‌ی تو (ای معشوق) از نور روز نیز خوش‌تر و زیباتر است.” (یعنی جمال معشوق از هر روشنایی و زیبایی ظاهری والاتر است).
• “باده (شراب) نیکو و دلپذیر است، اما ساقی (کسی که باده می‌دهد، یعنی معشوق یا پیر) از خود می نیز بهتر و نیکوتر است.” این بیت بر برتری ساقی (منبع فیض) بر خود فیض تأکید دارد.

بیت دوم

“هر بسته‌ای که باشد امروز برگشاید / دل در مراد پیچد چون باز در کبوتر”:

• “هر گره و مشکلی که باشد، امروز (با حضور معشوق) گشوده می‌شود.” (اشاره به گشایش کارها و رفع موانع).
• “دل (عاشق) به سوی مراد (آرزو و خواست خود) می‌پیچد و پر می‌کشد، همچون باز (پرنده شکاری) که به سوی کبوتر (طعمه‌ی خود) می‌رود.” این بیت به سرعت و اشتیاق دل برای رسیدن به معشوق اشاره دارد.

بیت سوم

“هر بی‌دلی ز دلبر انصاف خود بیابد / هر تشنه‌ای نشیند بر آب حوض کوثر”:

• “هر بی‌دلی (هر کسی که دلش را از دست داده و عاشق شده) از دلبر (معشوق) به انصاف و خواسته‌ی خود می‌رسد.” (یعنی معشوق حق عاشقان را ادا می‌کند و به آنان می‌رسد).
• “هر تشنه‌ای (تشنه‌ی حقیقت و معرفت) بر آب حوض کوثر (چشمه‌ای در بهشت که نماد آب حیات و فیض الهی است) می‌نشیند.” این بیت به وفور فیض و برآورده شدن حاجات عاشقان اشاره دارد.

بیت چهارم

“هر دم دهد بت من نو ساغری به ساقی / کامروز بزم عامست این را به عاشقان بر”:

• “بت من (معشوق من)، هر لحظه ساغری تازه به ساقی می‌دهد.” (یعنی معشوق دائماً در حال فیض‌بخشی است و ساقی واسطه این فیض است).
• “زیرا امروز روز بزم عام (مجلس عمومی و فراگیر جشن) است؛ این (ساغر فیض) را به عاشقان برسان.” این بیت به گستردگی فیض معشوق در روز وصل و بزم عمومی اشاره دارد.

بیت پنجم

“یک ساغر لطیفی کز غایت لطیفی / گویی همه شرابست خود نیست هیچ ساغر”:

• “(او) یک ساغر (پیمانه‌ی باده) آنقدر لطیف و ظریف می‌دهد، که از نهایت لطافت و شفافی‌اش،”
• “گویی همه (آنچه در دست ساقی است) شراب است و خودِ ساغری (ظرفی) وجود ندارد.” این بیت به تجرد فیض الهی از هر گونه ظرف و تعین مادی اشاره دارد و نشان می‌دهد که حقیقت عشق چنان لطیف است که واسطه‌ها در آن محو می‌شوند.

غزل ۱۱۱۱ مولانا، سرشار از شادی و ستایش حضور معشوق است. مولانا بر والایی جمال معشوق و ساقی بر هر زیبایی و فیضی تأکید می‌کند و روز حضور او را روز گشایش و برآورده شدن آرزوها برای همگان می‌داند. او وفور فیض معشوق را به ساغری لطیف تشبیه می‌کند که چنان با باده آمیخته که خود ساغر در آن محو شده و تنها شراب باقی مانده است. این غزل تصویری زیبا از وحدت وجود و غرق شدن در دریای فیض الهی ارائه می‌دهد.