تفسیر غزل شماره 1109 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با لحنی پرشور و خطاب به ساقی (پیر کامل یا معشوق الهی)، دعوتی به مستی عشق و رهایی از بند ظواهر دنیوی است. مولانا بر اهمیت بی‌رنگی و بی‌صورتی جان در راه حقیقت تأکید می‌کند و از ساقی می‌خواهد که او را به این مرحله از وجود برساند.

بیت اول

“ساقیا باده گلرنگ بیار / داروی درد دل تنگ بیار”:

• شاعر از ساقی (پیر یا معشوق) می‌خواهد: “باده‌ای (شراب عشق) بیاور که به رنگ گل (سرخ و زیبا) باشد.”
• “و آن را به عنوان داروی دل تنگ و غمگینم بیاور.” این بیت به نقش شفا‌بخش و تسکین‌دهنده عشق اشاره دارد.

بیت دوم

“روز بزمست نه روز رزمست / خنجر جنگ ببر چنگ بیار”:

• “امروز روز بزم (شادی و وصال) است، نه روز رزم (جنگ و ستیز).”
• “پس خنجر جنگ را ببر و چنگ (ساز موسیقی و نماد بزم و شادی) بیاور.” این بیت به لزوم کنار گذاشتن خصومت‌ها و پرداختن به عشق و شادی اشاره دارد.

بیت سوم

“ای ز تو دردکشان دردکشان / دردیی که کندم دنگ بیار”:

• “ای که از تو (عشق یا ساقی) دردکشان (کسانی که درد می‌کشند) دردمند می‌شوند.”
• “دردی (شراب) بیاور که مرا دنگ (بی‌خود و مدهوش) کند.” این بیت نشان‌دهنده‌ی طلب مستی و بی‌خودی کامل از معشوق است.

بیت چهارم

“من ز هر درد نمی‌گردم دنگ / دردی آن سره سرهنگ بیار”:

• “من از هر دردی (شرابی) بی‌خود نمی‌شوم.”
• “آن دردی (شراب) را بیاور که “سر و سرهنگ” (سرآمد و رهبر) همه‌ی دردها (شراب‌ها) باشد و مرا دنگ کند.” این بیت به طلب عشق خالص و بی‌بدیل اشاره دارد.

بیت پنجم

“روز جامست نه نام و ناموس / نام از پیش ببر ننگ بیار”:

• “امروز روز نوشیدن جام (عشق) است، نه روز نام (شهرت) و ناموس (آبرو و اعتبار ظاهری).”
• “نام و شهرت را از پیش خود ببر و (بی‌شرمی در راه عشق را) ننگ (بی‌اعتباری ظاهری) بیاور.” این بیت به لزوم رهایی از تعلقات دنیوی و اعتبارات ظاهری برای غرق شدن در عشق اشاره دارد.

بیت ششم

“کیمیایی که کند سنگ عقیق / آزمون کن بر او سنگ بیار”:

• “(ای ساقی)، آن کیمیا (عشق) که سنگ را به عقیق (سنگ قیمتی) تبدیل می‌کند.”
• “بر آن کیمیا، یک سنگ عادی بیاور تا آن را بیازمایی و تبدیل کنی.” این بیت به قدرت تغییردهنده و ارزش‌بخش عشق اشاره دارد.

بیت هفتم

“صیقل آینه نه فلکست / ز امتحان آهن پرزنگ بیار”:

• “(آن عشق) آینه‌ی نه فلک (تمام عالم هستی) را صیقل می‌دهد (جلا می‌بخشد).”
• “پس از امتحان (برای نشان دادن قدرت آن)، آهن پرزنگ (دل زنگار گرفته‌ی انسان) بیاور.” این بیت به قابلیت عشق در پاکسازی و جلا بخشیدن به دل‌های آلوده اشاره دارد.

بیت هشتم

“چشمه خضر تو را می‌خواند / که سبو کش دو سه فرسنگ بیار”:

• “چشمه‌ی خضر (چشمه‌ی آب حیات، نماد زندگی جاودان) تو را می‌خواند.”
• “که سبو (کوزه) بکش و دو سه فرسنگ (مسافت طولانی) بیاور (تا از آن آب برداری).” این بیت به دعوت به حرکت و تلاش برای رسیدن به حیات حقیقی از طریق عشق اشاره دارد.

بیت نهم

“پس گردن ز چه رو می‌خاری / نک ظفر هست تو آهنگ بیار”:

• “پس چرا (از ترس یا تردید) گردنت را می‌خاری (کنایه از دودلی و وسوسه)؟”
• “پیروزی و ظفر (در راه عشق) نزدیک است، تو فقط آهنگ (قصد و عزم) بیاور.” این بیت به لزوم قاطعیت و اراده برای دستیابی به پیروزی‌های معنوی اشاره دارد.

بیت دهم

“حرف رنگست اگر خوش بویست / جان بی‌صورت و بی‌رنگ بیار”:

• “اگر (کلام و وجود ظاهری) دارای رنگ (صورت و شکل) است، (فقط) بوی خوش دارد (یعنی به خودی خود حقیقت نیست).”
• “جان بی‌صورت و بی‌رنگ (حقیقت محض، رها از تعینات ظاهری) را بیاور.” این بیت بر لزوم رهایی از ظواهر و رسیدن به باطن بی‌رنگ و بی‌صورت تأکید دارد.

بیت یازدهم

“کم کنی رنگ بیفزاید روح / بوی روح صنم شنگ بیار”:

• “هر چه “رنگ” (تعلقات و تعینات ظاهری) را کمتر کنی، روح (معنویت و حقیقت باطنی) بیشتر می‌شود.”
• “بوی روح صنم شنگ (بوی جان معشوق زیبا و دلربا) را بیاور.” این بیت به رابطه معکوس بین تعلق به ظاهر و رشد باطن اشاره دارد.

بیت دوازدهم

“لب ببند از دغل و از حیلت / جان بی‌حیلت و فرهنگ بیار”:

• “لب از دغل (فریب) و حیلت (نیرنگ) ببند (پرهیز کن).”
• “و جان بی‌حیلت و فرهنگ (جان ساده، بی‌ریا و رها از آداب ظاهری) را بیاور.” این بیت به لزوم صداقت و صمیمیت در راه عشق و رهایی از ریاکاری و تکلفات اشاره دارد.

غزل ۱۱۰۹ مولانا، دعوتنامه‌ای شورانگیز به مستی عشق الهی و رهایی از قیود دنیوی و ظاهری است. مولانا از ساقی می‌خواهد که او را به چنان بی‌خودی‌ای برساند که از هر دردی بالاتر باشد. او بر اهمیت کنار گذاشتن “نام و ناموس” و توجه به قدرت کیمیاگرانه عشق تأکید می‌کند که می‌تواند زنگار دل‌ها را بزداید و آن‌ها را به سوی چشمه‌ی حیات جاودان رهنمون شود. در نهایت، با تأکید بر بی‌رنگی و بی‌صورتی جان و رهایی از دغل و حیلت، سالک را به خلوص و سادگی در راه حقیقت فرامی‌خواند.