تفسیر غزل شماره 1108 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با لحنی پرشور و خطاب به ساقی (پیر کامل یا معشوق الهی)، دعوتی به نوشیدن باده‌ی عشق و رهایی از غم‌ها است. مولانا در این غزل، بر وحدت وجود و بی‌تفاوتی عشق نسبت به ظواهر دین و کفر تأکید می‌کند و در نهایت، به نقش شمس تبریزی در دولت عشق اشاره دارد.

بیت اول

“ساقیا باده چون نار بیار / دفع غم را تو ز اسرار بیار”:

• شاعر از ساقی (پیر یا معشوق الهی) می‌خواهد: “باده‌ای (شراب عشق) بیاور که مانند نار (آتش) سوزان و پرحرارت باشد.”
• “و برای دفع غم‌ها، از اسرار (حقایق پنهان الهی) بیاور.” این بیت به نقش باده‌ی عشق در از بین بردن غم و آشکار ساختن اسرار اشاره دارد.

بیت دوم

“باده‌ای را که ز دل می‌جوشد / زود ای ساقی دلدار بیار”:

• “آن باده‌ای را که از دل (سرچشمه‌ی عشق و حقیقت) می‌جوشد،”
• “ای ساقی دلدار (معشوق یا پیر محبوب)، زود بیاور.” این بیت بر اصالت و منشأ درونی باده‌ی عشق تأکید می‌کند.

بیت سوم

“کافر عشق بیا باده ببین / نیست شو در می و اقرار بیار”:

• “ای کسی که (در ظاهر) کافر عشق هستی (هنوز به عشق ایمان نیاورده‌ای)، بیا و این باده (عشق) را ببین.”
• “در این می (شراب عشق) نیست و فانی شو و (سپس) اقرار (به حقیقت عشق) بیاور.” این بیت به لزوم فنا در عشق برای رسیدن به معرفت حقیقی اشاره دارد.

بیت چهارم

“ساقیا دست همه مستان گیر / همچنان جانب گلزار بیار”:

• “ای ساقی، دست همه مستان (عاشقان بی‌خود) را بگیر.”
• “و آن‌ها را به سوی گلزار (مکان وصال و شادی) بیاور.” این بیت به نقش ساقی در هدایت و راهنمایی عاشقان اشاره دارد.

بیت پنجم

“پیش این شاهد ما خوبان را / گردن بسته ز بلغار بیار”:

• “پیش این شاهد (معشوق زیبا و حقیقی) ما، خوبان (زیبارویان ظاهری) را بیاور.”
• “در حالی که گردن‌بسته (تسلیم و فرمانبردار) از بلغار (سرزمین دوردست و نماد دوری از حقیقت) آمده‌اند.” این بیت به برتری جمال معشوق حقیقی بر زیبایی‌های ظاهری و تسلیم همگان در برابر او اشاره دارد.

بیت ششم

“مؤمنان را همه عریان کردی / گروی نیز ز کفار بیار”:

• “(ای عشق یا ای ساقی)، تو مؤمنان (اهل ظاهر و دین‌داران) را همه عریان (از تعلقات و ظواهر) کردی.”
• “(پس) گروی (رهنی) نیز از کفار (بی‌دینان ظاهری) بیاور.” (یعنی آن‌ها را نیز به خود جذب کن و از تعلقاتشان رها کن). این بیت به فراگیر بودن عشق و بی‌تفاوتی آن نسبت به دسته‌بندی‌های ظاهری دین و کفر اشاره دارد.

بیت هفتم

“شمس تبریز بگو دولت را / بپذیر اندک و بسیار بیار”:

• “به شمس تبریز (پیر و مراد مولانا) بگو که دولت (اقبال و سعادت) را بپذیرد.”
• “و (هر چه) اندک و بسیار (از عاشقان یا فیوضات) هست، بیاورد.” این بیت به نقش شمس تبریزی در آوردن دولت و فیض الهی اشاره دارد.

جمع‌بندی

غزل ۱۱۰۸ مولانا، دعوتی شورانگیز به غرق شدن در باده‌ی عشق الهی است. مولانا با خطاب به ساقی، بر منشأ درونی عشق و نقش آن در دفع غم و آشکار ساختن اسرار تأکید می‌کند. او عشق را نیرویی می‌داند که همه را، چه مؤمن و چه کافر، از تعلقات ظاهری رها کرده و به سوی حقیقت می‌کشاند. در نهایت، با اشاره به شمس تبریزی، او را منبع دولت و فیض در این مسیر معرفی می‌کند. این غزل نمونه‌ای از دیدگاه وحدت‌گرایانه مولانا در عشق است.