تفسیر غزل شماره 1107 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با لحنی هشداردهنده و تأکیدی بر خطر چشم زخم (چشم بد) و اهمیت بصیرت و تمایز نیک و بد، به بیان حفظ و پناه الهی برای عاشقان حقیقی می‌پردازد. مولانا مخاطبان را به دوری از نگاه‌های آلوده و همچنین پرهیز از تظاهر به خوشی دعوت می‌کند.

بیت اول

• “در چمن آیید و بربندید دید / تا نیفتد بر جماعت هر نظر”:
  • “در چمن” (فضای لطیف و روحانی، یا جمع عاشقان) بیایید و “چشمانتان را (از دیدن هر چیز جز مطلوب) ببندید” (یا مراقب نگاهتان باشید).
  • “تا هر نگاهی (نگاه حسود، بدبین یا آلوده) بر جمع (اهل دل) نیفتد.” این بیت به لزوم محافظت از فضای معنوی جمع و پرهیز از چشم زخم اشاره دارد.

بیت دوم

• “من زیان‌ها کرده‌ام من دیده‌ام / زخم‌ها از چشم هر بی‌پا و سر”:
  • “من (شاعر) زیان‌های زیادی کرده‌ام و دیده‌ام.”
  • “زخم‌های زیادی از چشم هر “بی‌پا و سر” (هر انسان بی‌مقدار، ناچیز و بدون کمال) خورده‌ام.” این بیت اشاره به تجربه تلخ مولانا از آسیب چشم زخم افراد حقیر و حسود دارد.

بیت سوم

• “چشم بد دیدیم ما کز زخم او / روسیه گردد عیان شمس و قمر”:
  • “ما چشم بدی دیده‌ایم که از زخم (تأثیر) آن، حتی “شمس و قمر” (خورشید و ماه، نماد روشنایی و بزرگی) نیز “روسیه” (سیاه‌رو و شرمنده) می‌شوند.” این بیت به قدرت مخرب چشم بد اشاره می‌کند که می‌تواند حتی بزرگان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

بیت چهارم

• “دور باد از رزم شیران چشم سگ / دور باد از مهد عیسی کون خر”:
  • “دور باد “چشم سگ” (نگاه پست و حسود) از “نبرد شیران” (مبارزه عاشقان و مردان حق).”
  • “دور باد “کون خر” (عقب‌ماندگی و ننگ) از “گهواره عیسی” (مقام پاکی و تقدس).” این بیت با تمثیل‌های قوی، خواستار دوری نجاست و پستی از پاکی و عظمت است.

بیت پنجم

• “تیر پرانست از چشم بدان / خلوت آمد تیر ایشان را سپر”:
  • “از چشم بدان (بدکاران، حسودان)، تیرها (نگاه‌های آسیب‌رسان) در حال پرتاب شدن است.”
  • “خلوت (انزوا و دوری از دیدرس) می‌تواند سپر این تیرها باشد.” این بیت به راه‌حلی برای دوری از چشم زخم اشاره دارد.

بیت ششم

• “لیک چشم نیک و بد آمیخته‌ست / قلب را هر کس بنشناسد ز زر”:
  • “اما چشم (نگاه یا افراد) نیک و بد با هم آمیخته شده‌اند.”
  • “هر کسی نمی‌تواند “قلب” (سکه تقلبی) را از “زر” (طلای ناب) تشخیص دهد.” این بیت به دشواری تشخیص افراد پاک‌طینت از ناپاک‌طینت و لزوم بصیرت اشاره دارد.

بیت هفتم

• “زاهدانش آه‌ها پنهان کنند / خلوتی جویند در وقت سحر”:
  • “زاهدان (کسانی که اهل ظاهرند) آه و ناله‌های خود را پنهان می‌کنند.”
  • “و در وقت سحر، به دنبال خلوت (انزوا) می‌گردند.” این بیت به خودنمایی نکردن و پنهان‌کاری در عبادات و ریاضت‌های معنوی اشاره دارد.

بیت هشتم

• “لیک این مستان به حکم خود نیند / نیستشان جز حفظ حق حصنی دگر”:
  • “اما این مستان (عاشقان بی‌خود از خود، که مولانا از آنهاست) به اختیار و حکم خودشان نیستند.”
  • “آن‌ها جز حفظ و عنایت خداوند، هیچ پناهگاه دیگری ندارند.” این بیت به توکل کامل عاشقان بر خداوند و بی‌نیازی آن‌ها از حیل ظاهری اشاره دارد.

بیت نهم

• “باد کم پران مزن لاف خوشی / باد آرد خاک و خس را در بصر”:
  • “باد کم پران (لاف بی‌اساس) و لاف خوشی (تظاهر به سعادت) مزن.”
  • “زیرا باد (لاف و تظاهر)، خاک و خس (گرد و غبار و ناپاکی) را به چشم (بصیرت) می‌آورد.” این بیت به لزوم پرهیز از تظاهر و ریاکاری اشاره دارد که موجب کدورت باطن می‌شود.

غزل ۱۱۰۷ مولانا، غزلی هشداردهنده درباره خطر چشم زخم و نگاه‌های آلوده است. مولانا با بیان تجارب تلخ خود، از مخاطبان می‌خواهد که مراقب نگاه‌ها باشند و برای حفظ خود، خلوت‌گزینی را پیشه کنند. او سپس به صداقت و بی‌نیازی عاشقان حقیقی از تظاهر اشاره می‌کند و پناهگاه آن‌ها را تنها حفظ و عنایت الهی می‌داند. در نهایت، با نصیحتی حکیمانه، از لاف‌زنی و تظاهر به خوشی منع می‌کند، زیرا این اعمال تنها موجب کدورت بصیرت باطنی می‌شوند.