تفسیر غزل شماره 1106 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با زبانی پر از تضرع و انابه، خطاب به معشوق الهی (یا پیر کامل، شمس تبریزی) است. مولانا در این غزل، خود را بنده‌ای ناتوان و نیازمند می‌داند که از معشوق می‌خواهد او را در این راه تنها نگذارد و از خطاهایش درگذرد. این غزل سرشار از تواضع و التماس عاشق به معشوق است.

بیت اول

• “راز را اندر میان نه وامگیر / بنده را هر لحظه از بالا مگیر”:
  • “راز را (اسرار عشق و معرفت را) در میان (دل) من بنه و آن را باز پس مگیر (وامگیر).” یعنی این اسرار را از من دریغ نکن.
  • “و بنده (این عاشق) را هر لحظه از بالا (از فیض و عنایت خود، یا با سخت‌گیری و منع) مگیر (دریغ مکن).” این بیت التماس عاشق برای ادامه فیض و حضور معشوق است.

بیت دوم

• “تو نکو دانی که هر چیز از کجاست / گر خطاها رفت آن از ما مگیر”:
  • “تو (معشوق/خداوند) به خوبی می‌دانی که هر چیزی (هر حال و صفتی) از کجا سرچشمه می‌گیرد.”
  • “اگر خطاهایی از ما سر زد، آن را به حساب ما مگیر” (چرا که تو منشأ همه چیز هستی و ما تابعی از اراده‌ی توایم). این بیت به توحید افعالی و بخشش‌خواهی از معشوق اشاره دارد.

بیت سوم

• “روستایی گر بوم آن توام / روستایی خویش را رستا مگیر”:
  • “اگر من (در عالم عشق) روستایی هستم (ساده‌لوح و ناآگاه)، اما متعلق به توام.”
  • “روستایی خودت را “رستا” (بی‌فایده و دورافتاده) مپندار.” این بیت به تواضع عاشق در برابر عظمت معشوق و در عین حال، بیان تعلق خاطر او اشاره دارد.

بیت چهارم

• “چون مرا در عشق‌ست ا کرده‌ای / خود مرا شاگرد گیر ستا مگیر”:
  • “چون مرا در عشق خود استاد کرده‌ای (یعنی مرا وارد و آشنای عشق کرده‌ای).” (یا: چون مرا در عشق استاد ساخته‌ای).
  • “پس مرا شاگرد خود بپذیر و (شاگرد خود را) “ستا” (سرکش و گردنکش) مگیر.” این بیت به طلب شاگردی در محضر معشوق و رهایی از سرکشی‌های نفسانی اشاره دارد.

بیت پنجم

• “تو مرا از ذوق می‌گیری گلو / تا بنالم گویمت آن جا مگیر”:
  • “تو (معشوق) از شدت ذوق و عشق، گلوی مرا می‌گیری (گلویم را می‌فشاری).”
  • “تا من (از شدت این حال) بنالم و به تو بگویم: (این ذوق و حال خوش را) از آنجا (از گلویم) مگیر.” این بیت به تأثیرات شدید و گاه دردناک اما شیرین عشق اشاره دارد که عاشق از رهایی از آن ناله می‌کند.

بیت ششم

• “سوی بحرم کش که خاشاک توام / تو مرا خود لایق دریا مگیر”:
  • “مرا به سوی دریای خود (دریای معرفت و قرب خود) بکش، چرا که من “خاشاک” (قطعه‌ای ناچیز و بی‌ارزش) توام.”
  • “تو خودت مرا لایق این دریا (شایسته وصال) مگیر.” (یعنی من را به دلیل ناچیزی‌ام از خود دور مکن، بلکه به رحمت خود مرا جذب کن). این بیت به نهایت تواضع و فروتنی عاشق اشاره دارد.

بیت هفتم

• “از الست آمد صلاح الدین تمام / تو ورا ز امروز و از فردا مگیر”:
  • “صلاح‌الدین (اشاره به صلاح‌الدین زرکوب، از یاران و مریدان بزرگ مولانا) از “الست” (روزی که خداوند از ارواح پیمان گرفت: “أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ؟”) کامل و تمام آمد.” (یعنی وجود او از ابتدا پاک و کامل بوده است).
  • “تو او را از (محدودیت‌های) امروز و فردا (زمان و مکان) مگیر” (او را در قید زمان و مکان مپندار، او وجودی متعالی و ابدی دارد). این بیت ستایش مولانا از شخصیت صلاح‌الدین زرکوب است که او را وجودی ورای زمان و مکان می‌داند.

غزل ۱۱۰۶ مولانا، غزلی پر از نیاز و التماس عاشق به معشوق است. مولانا خود را بنده‌ای ناتوان و پرخطا می‌داند که از معشوق می‌خواهد اسرار عشق را از او دریغ نکند، از گناهانش درگذرد، او را در بندگی خود بپذیرد و از فیض خود محروم نسازد. در نهایت، با تمثیل خاشاک و دریا، به اوج فروتنی خود اشاره می‌کند و در بیت پایانی، صلاح‌الدین زرکوب را وجودی متعالی و ورای زمان و مکان معرفی می‌کند که از عالم الست آمده است. این غزل نشان‌دهنده‌ی ارتباط عمیق و نیاز باطنی عاشق به معشوق است.