تفسیر غزل شماره 1103 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، گفتگوی میان عاشق (مولانا) و معشوق (شمس تبریزی یا حق) را به تصویر می‌کشد و به شرایط رسیدن به وصال و لزوم پاکی و تصفیه باطن اشاره دارد. مولانا با تمثیل “حلقه گوشوار” و “شبه و زر”، بر اهمیت خلوص و رهایی از نقص‌ها برای دستیابی به وصال تأکید می‌کند.

بیت اول

• “رفتم آن جا مست و گفتم ای نگار / چون مرا دیوانه کردی گوش دار”:
  • “رفتم آنجا” (به محضر معشوق یا به مقام قرب الهی) در حالی که “مست” (از باده عشق یا بی‌خود از خود) بودم.
  • و به “نگار” (معشوق زیبا) گفتم: “چون مرا دیوانه و شیدا کرده‌ای، گوش به سخنم بده.” این بیت نشان‌دهنده‌ی شوریدگی و اشتیاق عاشق در بیان حال خود به معشوق است.

بیت دوم

• “گفت بنگر گوش من در حلقه‌ایست / بسته ی آن حلقه شو چون گوشوار”:
  • معشوق پاسخ داد: “نگاه کن، گوش من در حلقه‌ای (گوشوار) است.” (این حلقه نماد تعلق به حق، بندگی، یا پیمان عشق است).
  • “تو نیز همچون گوشوار، بسته و متصل به آن حلقه شو.” این بیت اشاره به لزوم پذیرش بندگی و فنا در اراده‌ی معشوق برای ورود به عالم عشق دارد.

بیت سوم

• “زود بردم دست سوی حلقه‌اش / دست بر من زد که دست از من بدار”:
  • مولانا (عاشق) فوراً دست خود را به سوی حلقه‌ی گوش معشوق برد (به نشانه‌ی تسلیم و پذیرش).
  • اما معشوق دست بر او زد و گفت: “دستت را از من بدار (دور کن).” این رد کردن اولیه، نشانه‌ای از لزوم آمادگی بیشتر و امتحان عاشق است.

بیت چهارم

• “اندر این حلقه تو آنگه رَه بری / کز صفا دُرّی شوی تو شاهوار”:
  • معشوق ادامه داد: “تو تنها زمانی می‌توانی به این حلقه راه پیدا کنی.”
  • “که از شدت صفا و پاکی، خودت یک دُرّ شاهوار (مرواریدی ارزشمند و بی‌نظیر) شوی.” این بیت شرط ورود به حریم وصال را پاکی مطلق و کمال باطنی می‌داند.

بیت پنجم

• “حلقه ی زرین من وانگه شبه / کی رود بر چرخ عیسی با حمار”:
  • معشوق می‌گوید: “حلقه زرین من (که نماد خلوص و کمال است) کجا، و تو (که در مقام شبه – شبه‌فلز، آلیاژ یا فلز ناخالص و کم‌ارزش – هستی) کجا.”
  • “چگونه ممکن است عیسی (روح پاک و متعالی) بر فلک (آسمان) با یک الاغ (نماد نفس اماره و جسمانیت) بالا برود؟” این بیت تأکید می‌کند که برای عروج معنوی و رسیدن به مقام قرب، باید از هرگونه ناخالصی و تعلق مادی رها شد.

غزل ۱۱۰۳ مولانا، شرحی عمیق از سخت‌گیری‌های معشوق در مسیر عشق و لزوم تصفیه و پالایش درونی عاشق است. مولانا با تصویر حلقه‌ی گوشوار، بر ضرورت تسلیم و بندگی مطلق تأکید می‌کند، اما نشان می‌دهد که این تسلیم تنها با خلوص و پاکی مطلق امکان‌پذیر است. تشبیه “زرین و شبه” و “عیسی و حمار” به وضوح بیانگر این است که وصال حق تنها برای ارواح پاک و رها از تعلقات میسر است. این غزل سالک را به خودسازی و رهایی از نقص‌ها برای رسیدن به اوج مقامات معنوی دعوت می‌کند.