تفسیر غزل شماره 1101 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با زبانی دلنشین و دعوت‌کننده، به مشاهده‌ی جمال معشوق حقیقی (خداوند یا تجلی او در پیر کامل) و درک اسرار عشق در تمام هستی می‌پردازد. مولانا مخاطب را به بیداری و باطن‌بینی فرامی‌خواند تا از لذت‌های سطحی گذشته و به عمق حقایق نایل آید.

بیت اول

• “نرم نرمک سوی رخسارش نگر / چشم بگشا چشم خمارش نگر”:
  • شاعر به مخاطب می‌گوید: “آرام و آهسته به سوی رخسار او (چهره‌ی معشوق) نگاه کن.” (نرم نرمک: با دقت و تأمل).
  • “چشمانت را بگشا و به چشم خمار او (چشمی که از باده‌ی عشق مست است) بنگر.” این بیت به لطافت و زیبایی معشوق و تأثیر مستی‌بخش او اشاره دارد.

بیت دوم

• “چون بخندد آن عقیق قیمتی / صد هزاران دل گرفتارش نگر”:
  • “هنگامی که آن عقیق قیمتی (لبان معشوق، کنایه از سخنان شیرین او) بخندد.”
  • “صدها هزار دل را ببین که گرفتار (عاشق) او شده‌اند.” این بیت به جذابیت بی‌حد و حصر معشوق و تأثیر گسترده‌ی او اشاره دارد.

بیت سوم

• “سر برآر از مستی و بیدار شو / کار و بار و بخت بیدارش نگر”:
  • “از مستی (غفلت یا مستی مادی) خود را رها کن و بیدار شو.”
  • “به کار و بار (فعالیت‌ها) و بخت بیدار او (اقبال و سعادت همیشگی معشوق) بنگر.” این بیت دعوتی است به ترک غفلت و مشاهده‌ی عظمت معشوق.

بیت چهارم

• “اندرآ در باغ بی‌پایان دل / میوه شیرین بسیارش نگر”:
  • “وارد باغ بی‌کران دل شو.” (کنایه از عالم درون و معرفت باطنی).
  • “میوه‌های شیرین و فراوان آن را ببین.” این بیت به گنجینه‌های معنوی و لذت‌های حقیقی درون انسان اشاره دارد.

بیت پنجم

• “شاخه‌های سبز رقصانش ببین / لطف آن گل‌های بی‌خارش نگر”:
  • “شاخه‌های سبز و رقصان آن (درختان معرفت در باغ دل) را ببین.”
  • “و به لطف و زیبایی آن گل‌های بی‌خار (معارف خالص و بی‌عیب) بنگر.”

بیت ششم

• “چند بینی صورت نقش جهان / بازگرد و سوی اسرارش نگر”:
  • “تا کی (فقط) صورت و ظاهر این جهان را می‌بینی؟”
  • “بازگرد و به سوی اسرار و حقایق پنهان آن بنگر.” این بیت به لزوم فراتر رفتن از ظواهر و باطن‌بینی اشاره دارد.

بیت هفتم

• “حرص بین در طبع حیوان و نبات / بعد از آن سیری و ایثارش نگر”:
  • “حرص (میل و اشتیاق به بقا و رشد) را در طبیعت حیوانات و گیاهان ببین.”
  • “پس از آن (که به بلوغ رسیدند)، سیری (رضایت) و ایثار (فداکاری و بخشش ثمرات) آن‌ها را نظاره کن.” این بیت به دو جنبه‌ی متضاد اما مکمل در طبیعت و نقش عشق در ایجاد آن‌ها اشاره دارد.

بیت هشتم

• “حرص و سیری صنعت عشقست و بس / گر ندیدی عشق را کارش نگر”:
  • “حرص و سیری (این دو خصوصیت متضاد و مکمل در هستی)، تنها هنر و صنعت عشق (الهی) است.”
  • “اگر عشق را ندیده‌ای، به کارها و نتایج آن (در هستی) نگاه کن.” این بیت به تجلی عشق الهی در تمام پدیده‌های عالم اشاره دارد.

بیت نهم

• “گر ندیدی عشق رنگ آمیز را / رنگ روی عاشق زارش نگر”:
  • “اگر عشق رنگ‌آمیز (عشقی که به هر چیز رنگی و خاصیت می‌دهد) را ندیده‌ای.”
  • “به رنگ روی عاشق زار (چهره‌ی رنج‌کشیده و حال‌گرفته‌ی عاشق) او بنگر.” (چون این رنگ‌باختگی خود جلوه‌ای از قدرت عشق است).

بیت دهم

• “با چنین دشوار بازاری که اوست / با زر و بی‌زر خریدارش نگر”:
  • “با وجود چنین بازار دشواری (دنیای پر از سختی و امتحان که عرصه عشق است).”
  • “خریدار او (عشق) را ببین، چه با مال و ثروت باشد و چه بی‌مال و ثروت.” این بیت به فراگیر بودن و بی‌قید و شرط بودن عشق و دلباختگان آن اشاره دارد.

غزل ۱۱۰۱ مولانا، غزلی در ستایش عشق الهی است که بر اهمیت بصیرت و باطن‌بینی تأکید دارد. مولانا مخاطب را به مشاهده‌ی جمال معشوق، ورود به باغ دل، و درک اسرار پنهان در جهان دعوت می‌کند. او «حرص» و «سیری» در طبیعت را دو روی یک سکه و صنعت عشق می‌داند و در نهایت، انسان‌ها را به دیدن تأثیر عشق در چهره‌ی عاشقان فرامی‌خواند و نشان می‌دهد که عشق، همگان را فارغ از دارایی‌های مادی، به خود جذب می‌کند. این غزل به خواننده یادآوری می‌کند که برای درک حقیقت، باید از ظاهر فراتر رفت و به عمق نگریست.