تفسیر غزل شماره 1098 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با لحنی پر از رمز و راز و با خطاب به سالک (ای پسر)، به فنای عاشق در معشوق و یگانگی وجودی می‌پردازد. مولانا به تجلی معشوق در خود عاشق اشاره کرده و بر اهمیت بصیرت و فهم عمیق حقایق تأکید می‌کند.

بیت اول

• “آمدم من بی‌دل و جان ای پسر / رنگ من بین نقش برخوان ای پسر”:
  • شاعر (که در اینجا می‌تواند نمادی از معشوق تجلی‌یافته در عاشق باشد) می‌گوید: “من بدون دل و جان (یعنی بدون تعلقات و هستی ظاهری) آمده‌ام ای پسر.”
  • “رنگ (حال و جلوه) مرا ببین و نقش (ظاهر و معنای) مرا بخوان (درک کن) ای پسر.” این بیت به تجلی حالتی فراتر از وجود مادی اشاره دارد.

بیت دوم

• “نی غلط من نامدم تو آمدی / در وجود بنده پنهان ای پسر”:
  • “نه، اشتباه کردم، من نیامده‌ام، تو (معشوق/خداوند) آمده‌ای.”
  • “و در وجود بنده (عاشق) پنهان شده‌ای ای پسر.” این بیت به وضوح به وحدت وجود و تجلی حق در مخلوق اشاره دارد، که در آن عاشق و معشوق یکی می‌شوند.

بیت سوم

• “همچو زر یک لحظه در آتش بخند / تا ببینی بخت خندان ای پسر”:
  • “مانند طلا (که با ورود به آتش خالص و درخشان می‌شود)، یک لحظه در آتش (آتش عشق و فنا) بخند (مقاومت نکن و شاد باش).”
  • “تا بخت خندان (سعادت و اقبال حقیقی) را ببینی ای پسر.” این بیت به پالایش و کمال یافتن در مواجهه با سختی‌های عشق اشاره دارد.

بیت چهارم

• “در خرابات دلم اندیشه‌هاست / در هم افتاده چو مستان ای پسر”:
  • “در خرابات (مکان تجمع عاشقان، کنایه از دل عاشق) من، اندیشه‌ها (افکار و خواطر) حضور دارند.”
  • “که این اندیشه‌ها، همچون مستان (بی‌نظم و شوریده) در هم افتاده‌اند ای پسر.” این بیت به آشفتگی فکری ناشی از مستی عشق اشاره دارد.

بیت پنجم

• “پای دار و شور مستان گوش دار / در شکست و جست دربان ای پسر”:
  • “پایدار (صبر کن و ثابت قدم باش) و به شور و حال مستان (عاشقان بی‌خود) گوش کن.”
  • “و در آن “شکست و جست” (حرکات بی‌قرار و جست‌وخیز) “دربان” را بیاب ای پسر.” (یا: در جستجوی دربان باش، حتی در این بی‌نظمی). این بیت به لزوم یافتن راهنما و آرامش در میان شوریدگی‌ها اشاره دارد.

بیت ششم

• “آمدم و آوردمت آیینه‌ای / روی بین و رو مگردان ای پسر”:
  • “آمده‌ام و برای تو آیینه‌ای (وجود خود یا حقیقت) آورده‌ام.”
  • “صورت (حقیقت خود) را در آن ببین و رو برنگردان (از حقیقت فرار نکن) ای پسر.” این بیت به آینه‌ی دل اشاره دارد که حق در آن متجلی می‌شود.

بیت هفتم

• “کفر من آیینه ایمان توست / بنگر اندر کفر ایمان ای پسر”:
  • “کفر من (ظاهر بی‌اعتقادی یا بی‌خبری من از خود)، آیینه‌ی ایمان توست (یعنی ایمان تو در آن منعکس می‌شود و تو خود را در آن می‌یابی).”
  • “در (این) کفر، ایمان (حقیقی) را بنگر ای پسر.” این بیت به مفهوم وحدت وجود اشاره دارد که در آن حتی کفر نیز می‌تواند تجلی‌ای از ایمان باشد و سالک باید فراتر از ظواهر ببیند.

بیت هشتم

• “می‌زنم من نعره‌ها در خامشی / آمدم خاموش گویان ای پسر”:
  • “من در خاموشی (سکوت باطنی) نعره‌ها (فریادهای عشق و شور) می‌زنم.”
  • “آمده‌ام در حالی که خاموشم، اما (در باطن) در حال سخن گفتنم ای پسر.” این بیت به تجلی حال درونی عارف از طریق سکوت و زبان بی‌زبانی اشاره دارد.

غزل ۱۰۹۸ مولانا، غزلی عمیقاً عرفانی است که بر فنای در معشوق و وحدت وجود تأکید دارد. مولانا در این غزل، خود را آیینه‌ای می‌داند که معشوق در آن تجلی یافته و مخاطب را به دیدن این حقیقت دعوت می‌کند. او سالک را به غرق شدن در آتش عشق، رهایی از قید عقل و دل، و درک حقیقت نهفته در ورای ظواهر فرامی‌خواند. نکته‌ی کلیدی غزل، اشاره به آینگی کفر و ایمان است که نشان‌دهنده‌ی بصیرت عمیق مولانا در فرا رفتن از دوگانگی‌های ظاهری و درک وحدت در هستی است.