تفسیر غزل شماره 1097 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با لحنی پندآموز و پرشور، بر برتری عشق بر عقل و جان و دل در مسیر سلوک تأکید می‌کند. مولانا عشق را راه حقیقی و بی‌واسطه می‌داند که جز با فداکاری و رهایی از خودی، نمی‌توان به آن دست یافت.

بیت اول

• “عقل بند رهروانست ای پسر / بند بشکن ره عیانست ای پسر”:
  • شاعر خطاب به سالک (ای پسر) می‌گوید: “عقل (عقل جزئی و استدلالی) بند (مانع و محدودیت) رهروان (سالکان راه حق) است.”
  • پس “این بند را بشکن، زیرا راه (حقیقت) آشکار است ای پسر.” این بیت به لزوم رهایی از قید عقل برای رسیدن به حقیقت اشاره دارد.

بیت دوم

• “عقل بند و دل فریب و جان حجاب / راه از این هر سه نهانست ای پسر”:
  • “عقل مانع است، دل (احساسات و تعلقات) فریبنده است و جان (هستی فردی) حجاب است.”
  • “راه (حقیقت) از این هر سه (عقل، دل و جان) پنهان است ای پسر.” این بیت تأکید می‌کند که حقیقت فراتر از ادراکات عادی انسان است.

بیت سوم

• “چون ز عقل و جان و دل برخاستی / این یقین هم در گمانست ای پسر”:
  • “هنگامی که از قید عقل، جان و دل رها شدی و از آن‌ها فراتر رفتی.”
  • “حتی این یقین (درک و دریافت تو) نیز در برابر عظمت حقیقت، در حد گمان (نه قطعیت مطلق) است ای پسر.” این بیت به عظمت حقیقت و ناتوانی کامل انسان در درک آن با ابزارهای محدود خود اشاره دارد.

بیت چهارم

• “مرد کو از خود نرفت او مرد نیست / عشق بی‌درد آفسانست ای پسر”:
  • “کسی که از خود (هستی و خودخواهی خود) نرفت (رها نشد)، او مرد (کامل) نیست.”
  • “عشق بدون درد (رنج و فداکاری) افسانه است ای پسر.” این بیت به لزوم فنای خودی و تحمل رنج در راه عشق اشاره دارد.

بیت پنجم

• “سینه خود را هدف کن پیش دوست / هین که تیرش در کمانست ای پسر”:
  • “سینه‌ی خود را هدف تیر دوست (معشوق الهی) قرار بده.”
  • “آگاه باش که تیر او (تیر عشق یا بلا) در کمان است ای پسر” (یعنی همیشه آماده‌ی رسیدن است). این بیت به تسلیم و استقبال از درد و بلای عشق اشاره دارد.

بیت ششم

• “سینه‌ای کز زخم تیرش خسته شد / در جبینش صد نشانست ای پسر”:
  • “سینه‌ای که از زخم تیر عشق او مجروح شد.”
  • “بر پیشانی‌اش صد نشان (نشانه عزت و بزرگی) وجود دارد ای پسر.” این بیت نشان می‌دهد که زخم عشق، نشانه‌ی افتخار و عظمت است.

بیت هفتم

• “عشق کار نازکان نرم نیست / عشق کار پهلوانست ای پسر”:
  • “عشق، کار آدم‌های نازک‌طبع و ضعیف نیست.”
  • “عشق، کار پهلوانان و افراد قوی و شجاع است ای پسر.” این بیت به دشواری و نیاز به همت بلند در راه عشق اشاره دارد.

بیت هشتم

• “هر کی او مر عاشقان را بنده شد / خسرو و صاحب قرانست ای پسر”:
  • “هر کسی که بنده‌ی عاشقان (خدمتگزار راه عشق) شد.”
  • “او خود پادشاه (خسرو) و صاحب اقبال (صاحب‌قران) است ای پسر.” این بیت به عزت و مقام والای خدمتگزاران عشق اشاره دارد.

بیت نهم

• “عشق را از کس مپرس از عشق پرس / عشق ابر درفشانست ای پسر”:
  • “عشق را از هیچ‌کس (جز خود عشق) مپرس.” (زیرا کسی قادر به تعریف کامل آن نیست).
  • “از خود عشق بپرس، زیرا عشق ابری است که دُر (گوهر معرفت) می‌باراند ای پسر.” این بیت به خودبسندگی و خودتجلی‌گری عشق اشاره دارد.

بیت دهم

• “ترجمانی منش محتاج نیست / عشق خود را ترجمانست ای پسر”:
  • “عشق به هیچ مترجمی نیاز ندارد.”
  • “عشق خود، ترجمان خود است ای پسر.” (یعنی عشق، خود بهترین بیان‌کننده و آشکارکننده‌ی خویش است).

بیت یازدهم

• “گر روی بر آسمان هفتمین / عشق نیکونردبانست ای پسر”:
  • “اگر بخواهی به آسمان هفتم (بالاترین مرتبه هستی) بروی.”
  • “عشق بهترین نردبان برای رسیدن به آنجا است ای پسر.” این بیت به نقش عشق به عنوان وسیله‌ی عروج معنوی اشاره دارد.

بیت دوازدهم

• “هر کجا که کاروانی می‌رود / عشق قبله کاروانست ای پسر”:
  • “هر کجا که کاروانی (مجموعه‌ای از سالکان) در حرکت است.”
  • “عشق قبله و جهت آن کاروان است ای پسر.” (یعنی همه در مسیر عشق حرکت می‌کنند).

بیت سیزدهم

• “این جهان از عشق تا نفریبدت / کاین جهان از تو جهانست ای پسر”:
  • “مبادا این جهان (مادی و ظاهری) تو را از عشق فریب دهد.”
  • “زیرا این جهان، از تو (و از توجه تو) هستی می‌یابد ای پسر.” (یعنی وجود جهان به حضور و ادراک تو بستگی دارد، پس نباید تو را فریب دهد).

بیت چهاردهم

• “هین دهان بربند و خامش چون صدف / کاین زبانت خصم جانست ای پسر”:
  • “آگاه باش! دهانت را ببند و مانند صدف (که خاموش و بسته است و مروارید در دل دارد) خاموش باش.”
  • “زیرا این زبانت، دشمن جان توست ای پسر.” این بیت به اهمیت سکوت و پرهیز از گفتار بیهوده در راه سلوک اشاره دارد.

بیت پانزدهم

• “شمس تبریز آمد و جان شادمان / چونک با شمسش قرانست ای پسر”:
  • “شمس تبریز آمد و جان (مولانا) از او شادمان شد.”
  • “زیرا جان (مولانا) با شمس (شمس تبریزی) قران (همراه و قرین) است ای پسر.” این بیت به تأثیر حضور شمس تبریزی بر روح مولانا و سعادت او از این همراهی اشاره دارد.

غزل ۱۰۹۷ مولانا، دعوتی صریح و پرشور به کنار گذاشتن قید و بندهای عقل و خودی و غرق شدن در دریای بی‌کران عشق الهی است. مولانا تأکید می‌کند که عشق راهی است پر از رنج و فداکاری، اما هر زخمی که از آن رسد، نشانه‌ای از عزتمندی است. او عشق را فراتر از هر توصیف و تبیینی می‌داند که خود گواه و راهنمای خویش است. در نهایت، با اشاره به شمس تبریزی، منبع این شور و شادمانی را در جان خود معرفی می‌کند.