تفسیر غزل شماره 1095 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با تمثیلات و دستورات پارادوکسیکال از سوی معشوق، به تجربه‌ی فنا و بقا در عشق الهی می‌پردازد. مولانا مراحل سالک را در راه رسیدن به حق، از رهایی از خودی و هستی ظاهری تا مشاهده‌ی جمال حق در همه جا، به زیبایی به تصویر می‌کشد و در نهایت، مستی خود را از “شمس تبریزی” ابراز می‌کند.

بیت اول

• “داد جاروبی به دستم آن نگار / گفت کز دریا برانگیزان غبار”:
  • “آن نگار” (معشوق) به شاعر “جاروبی” (وسیله‌ای برای نظافت و پاکسازی) داد و گفت: “از دریا (که نماد بی‌کرانگی و پاکی است) غبار (چیزی ناچیز و بی‌مقدار) برانگیز” (کاری غیرممکن و پارادوکسیکال).
  • این دستور نمادی از رهایی از “من” و “تو” و پاکسازی از هستی مجازی است. از دریا غبار برخاستن، یعنی از عظمت محض، چیزی ناچیز ساختن.

بیت دوم

• “باز آن جاروب را ز آتش بسوخت / گفت کز آتش تو جاروبی برآر”:
  • سپس معشوق “آن جاروب را در آتش سوزاند” (وسیله‌ی ظاهری را از بین برد).
  • و دستور داد: “از آتش (که نماد فنا و نیستی است) جاروبی (وسیله‌ی نو و باطنی) برآور.” این بیت نشان‌دهنده‌ی تولد دوباره از فنا و ساختن هستی‌ای جدید از نیستی است.

بیت سوم

• “کردم از حیرت سجودی پیش او / گفت بی‌ساجد سجودی خوش بیار”:
  • شاعر از این دستورات شگفت‌آور “از حیرت پیش او سجده کرد.”
  • معشوق گفت: “سجودی بیاور که ساجد (سجده‌کننده) در آن نباشد.” این دستور به فنای کامل ساجد در مسجود اشاره دارد؛ جایی که من و تویی در بندگی باقی نمی‌ماند و فقط سجده‌ی محض است.

بیت چهارم

• “آه بی‌ساجد سجودی چون بود / گفت بی‌چون باشد و بی‌خارخار”:
  • شاعر با حسرت و پرسش گفت: “آه، چگونه ممکن است سجودی بدون ساجد وجود داشته باشد؟”
  • معشوق پاسخ داد: “بی‌چون و بی‌چرا خواهد بود و بدون هیچگونه خارخار (اضطراب، شک و تردید).” یعنی سجده‌ی خالصانه، فراتر از منطق و بی‌هیچ دغدغه‌ای است.

بیت پنجم

• “گردنک را پیش کردم گفتمش / ساجدی را سر ببر از ذوالفقار”:
  • مولانا “گردنک (گردن) خود را پیش آورد” و به معشوق گفت: “سر ساجدی را (سرِ منیّت و هستی ظاهری را) با ذوالفقار (شمشیر دو لبه، کنایه از تیغ عشق الهی) ببر.” این درخواست نمادی از طلب فنای کامل است.

بیت ششم

• “تیغ تا او بیش زد سر بیش شد / تا برست از گردنم سر صد هزار”:
  • “هر چقدر او (معشوق) تیغ (عشق و فنا) را بیشتر زد، سر (من و هستی من) بیشتر شد.”
  • “تا (در نهایت) صد هزار سر از گردنم رها شد.” این پارادوکس نشان می‌دهد که فنای در عشق، به معنای نابودی نیست، بلکه به معنای گسترش وجود و رهایی از محدودیت‌های فردی است؛ هرچه بیشتر از خود بگذری، بیشتر به هستی می‌پیوندی.

بیت هفتم

• “من چراغ و هر سرم همچون فتیل / هر طرف اندر گرفته از شرار”:
  • “من خود چراغ هستم و هر یک از آن صد هزار سر، همچون فتیله‌ای (روشن‌کننده) است.”
  • “هر طرف از شرار (جرقه و نور عشق) شعله‌ور شده است.”

بیت هشتم

• “شمع‌ها می‌ورشد از سرهای من / شرق تا مغرب گرفته از قطار”:
  • “شمع‌ها (نور و معرفت) از سرهای من ور می‌شد (برمی‌خاستند و ساطع می‌شدند).”
  • “از شرق تا مغرب (تمام عالم) در ردیف و قطار از این نور پر شده بود.” این بیت به تأثیرگذاری و گسترش نور معرفت ناشی از فنای عاشق اشاره دارد.

بیت نهم

• “شرق و مغرب چیست اندر لامکان / گلخنی تاریک و حمامی به کار”:
  • “شرق و مغرب (جهات و محدودیت‌های مکانی) در عالم “لامکان” (عالم بی‌جایی و فرازمان) چه ارزشی دارد؟”
  • “در آنجا، (این عالم مادی) “گلخنی تاریک” (بخشی تاریک و کثیف از حمام) و “حمام” (عالم گرم و پرشور تجلیات الهی) به کار است.” این بیت به حقارت عالم مادی در برابر عالم معنوی اشاره دارد.

بیت دهم

• “ای مزاجت سرد کو تاسه دلت / اندر این گرمابه تا کی این قرار”:
  • “ای کسی که مزاجت سرد است و دلت غمگین و افسرده است (کو تاسه دلت – کنایه از غم و اندوهت).”
  • “تا کی در این گرمابه (عالم مادی) به همین حال باقی می‌مانی؟” این بیت دعوتی است به رهایی از سردی و انفعال و ورود به عالم شور و حرارت عشق.

بیت یازدهم

• “برشو از گرمابه و گلخن مرو / جامه کن دربنگر آن نقش و نگار”:
  • “از گرمابه (عالم کثرت و مادیت) بالا برو و به گلخن (محل سوزاندن فضولات حمام، نماد امور پست و آلودگی‌های دنیوی) مرو.”
  • “جامه‌ات را (وابستگی‌ها و تعلقات دنیوی را) از تن درآور و به آن نقش و نگار (تجلیات الهی) بنگر.” این بیت به لزوم رهایی از تعلقات برای مشاهده جمال حق اشاره دارد.

بیت دوازدهم

• “تا ببینی نقش‌های دلربا / تا ببینی رنگ‌های لاله زار”:
  • “تا بتوانی نقش‌های دلربا (زیبایی‌های معنوی) را ببینی.”
  • “تا بتوانی رنگ‌های لاله زار (زیبایی‌های بی‌کران هستی) را مشاهده کنی.”

بیت سیزدهم

• “چون بدیدی سوی روزن درنگر / کان نگار از عکس روزن شد نگار”:
  • “هنگامی که این زیبایی‌ها را دیدی، به سوی “روزن” (سوراخی کوچک در حمام که نور از آن وارد می‌شود، نمادی از واسطه‌ای برای تجلی نور حق) نگاه کن.”
  • “که آن نگار (معشوق/جمال حق) از انعکاس روزن، خود نگار (نقش‌بندی و متجلی) شد.” این بیت نشان می‌دهد که تمام زیبایی‌ها، تجلیات نور واحد از یک منشأ هستند.

بیت چهاردهم

• “شش جهت حمام و روزن لامکان / بر سر روزن جمال شهریار”:
  • “شش جهت (تمام عالم کثرت) همان حمام (محل تجلی) است و “روزن” (محل نور حق) “لامکان” (بی‌جا) است.”
  • “و بر سر آن روزن (بر بالای آن واسطه‌ی تجلی)، جمال شهریار (زیبایی پادشاه حقیقی، خداوند) نمایان است.” این بیت بر فراگیری تجلی حق در عالم و در عین حال، بی‌مکان بودن ذات او تأکید دارد.

بیت پانزدهم

• “خاک و آب از عکس او رنگین شده / جان بباریده به ترک و زنگبار”:
  • “خاک و آب (تمام عناصر مادی عالم) از انعکاس او (معشوق) رنگین (زیبا و پرفروغ) شده‌اند.”
  • “و جان (حیات) در “ترک و زنگبار” (تمام سرزمین‌ها و مناطق، نماد فراگیری حیات) باریده است.” این بیت به تجلی حیات و زیبایی حق در سراسر عالم اشاره دارد.

بیت شانزدهم

• “روز رفت و قصه‌ام کوته نشد / ای شب و روز از حدیثش شرمسار”:
  • “روز تمام شد و قصه‌ی من (در شرح عظمت معشوق) کوتاه نشد.”
  • “ای شب و روز، از حدیث او (از گفتن درباره‌ی معشوق) شرمسار باشید” (چون قادر به بیان تمام حقایق نیستید).

بیت هفدهم

• “شاه شمس الدین تبریزی مرا / مست می‌دارد خمار اندر خمار”:
  • “شاه شمس‌الدین تبریزی (پیر و مرشد مولانا) مرا (عاشق را) “مست” نگاه می‌دارد.”
  • “و در پی هر خماری (حالتی از پس مستی)، “خمار دیگری” (مستی جدیدی) می‌بخشد.” این بیت به تأثیر دائمی و مست‌کننده‌ی شمس بر روح مولانا اشاره دارد.

غزل ۱۰۹۵ مولانا، سفری عرفانی از فنا به بقا و از کثرت به وحدت است. مولانا با بهره‌گیری از نمادهای مادی چون جارو و حمام، حقایق عمیق معنوی را بیان می‌کند. او از سالک می‌خواهد که خودی را کنار بگذارد، از نیستی وجودی جدید بسازد و با چشم دل به تجلیات جمال حق در تمام هستی بنگرد. غزل در نهایت به نقش شمس تبریزی به عنوان ساقی و مرشد اشاره دارد که مولانا را همواره در حال مستی و شور عرفانی نگه می‌دارد.