تفسیر غزل شماره 1092 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با زبانی پر از تمثیلات نجومی و فلکی، به تجلی عظمت و تأثیر عشق الهی (معشوق یا شمس تبریزی) بر تمام کاینات می‌پردازد. مولانا عالم هستی را در حال رقص و شور و سرمستی از این عشق می‌بیند و همه اجزای آن، حتی ستارگان و صور فلکی، در حال خدمت و بندگی او هستند.

بیت اول

• “اختران را شب وصلست و نثارست و نثار”: “اختران” (ستارگان) در “شب وصل” (شب وصال معشوق) هستند و “نثار” (پخش کردن پیشکش و هدایا) می‌کنند. این بیت نشان‌دهنده‌ی جشن و سرور کیهانی به مناسبت وصال است.
• “چون سوی چرخ عروسیست ز ماه ده و چار”: “زیرا از “ماه ده و چار” (ماه شب چهارده، ماه کامل، نماد معشوق یا جمال کامل حق) به سوی “چرخ” (آسمان و افلاک) عروسی (جشنی عظیم) برپاست. این بیت، علت این جشن و نثار را جمال کامل معشوق می‌داند.

بیت دوم

• “زهره در خویش نگنجد ز نواهای لطیف”: “زهره” (ستاره‌ی ناهید، نماد موسیقی و زیبایی) “از نواهای لطیف” (آهنگ‌های دلنشین) “در خود نمی‌گنجد” (بی‌قرار و سرمست شده است).
• “همچو بلبل که شود مست ز گل فصل بهار”: “مانند بلبلی که در فصل بهار از بوی گل مست و بی‌قرار می‌شود.” این بیت به تأثیر مستی‌بخش عشق بر زهره اشاره دارد.

بیت سوم

• “جدی را بین به کرشمه به اسد می‌نگرد”: “ببین که “جدی” (صورت فلکی بزغاله، که در زمستان طلوع می‌کند) با “کرشمه” (ناز و عشوه) به “اسد” (صورت فلکی شیر، که در تابستان طلوع می‌کند) می‌نگرد.” این تصویرسازی تضاد فصول را با نگاهی عاشقانه به هم پیوند می‌دهد.
• “حوت را بین که ز دریا چه برآورد غبار”: “ببین که “حوت” (صورت فلکی ماهی) از “دریا” (عالم خود) چه “غبار” (شور و غوغا یا حرکت شدید) برآورده است.” این بیت نیز شور و هیجان صور فلکی را از عشق بیان می‌کند.

بیت چهارم

• “مشتری اسب دوانید سوی پیر زحل”: “مشتری” (ستاره مشتری، نماد سعادت و برکت) “اسب دوانید” (به سرعت حرکت کرد) “به سوی پیر زحل” (ستاره زحل، نماد پیری و نحسی).
• “که جوانی تو ز سر گیر و بر او مژده بیار”: “تا به زحل (مشتری) بگوید که “جوانی را از سر بگیر” (دوباره جوان شو) و “بر او (بر پیر زحل) مژده بیاور.” این بیت به قدرت عشق در دگرگونی و بخشیدن جوانی و سعادت حتی به زحل (که نماد نحسی است) اشاره دارد.

بیت پنجم

• “کف مریخ که پرخون بود از قبضه تیغ”: “کف مریخ” (ستاره مریخ، نماد جنگ و خونریزی) که “از قبضه‌ی تیغ پرخون بود.”
• “گشت جان بخش چو خورشید مشرف آثار”: “جان‌بخش شد، مانند خورشید مشرف آثار (خورشیدی که آثار خوبی دارد و مبارک است).” این بیت نشان‌دهنده‌ی تأثیر عشق در تبدیل شر به خیر و خونریزی به حیات‌بخشی است.

بیت ششم

• “دلو گردون چو از آن آب حیات آمد پر”: “هنگامی که “دلو گردون” (صورت فلکی دلو یا کوزه آسمانی، که آب در آن ریخته می‌شود) از “آن آب حیات” (آب زندگی‌بخش عشق) پر شد.
• “شود آن سنبله خشک از او گوهربار”: “آن “سنبله خشک” (صورت فلکی سنبله، نماد خشکی و بی‌حاصلی) از آن (آب حیات) “گوهربار” (پر از گوهر و بارور) می‌شود.” این بیت به باروری و حیات‌بخشی عشق اشاره دارد.

بیت هفتم

• “جوز پرمغز ز میزان و شکستن نرمد”: “جوز” (صورت فلکی جوزا، که به هم پیوسته است) “پرمغز” (دارای باطن غنی) است و “از میزان (ترازو، نماد عدالت یا اعتدال) و شکستن (از هم پاشیدن) نمی‌ترسد.” این بیت به استواری و کمال صور فلکی در راه عشق اشاره دارد.
• “حمل از مادر خود کی بگریزد به نفار”: “حمل” (صورت فلکی بره) “کی از مادر خود” (از منشأ و اصل خود) “به نفار” (با نفرت و گریزان) “می‌گریزد؟” این بیت بر ارتباط ناگسستنی مخلوق با خالق و دوری ناپذیری از مبدأ اشاره دارد.

بیت هشتم

• “تیر غمزه چو رسید از سوی مه بر دل قوس”: “هنگامی که تیر غمزه” (نگاه دلربای معشوق) “از سوی مه (ماه کامل، نماد معشوق) بر دل “قوس” (صورت فلکی کمان) رسید.”
• “شب روی پیشه گرفت از هوسش عقرب وار”: “قوس (کمان) از هوس (اشتیاق) معشوق، “شب‌روی” (شب‌گردی و حرکت پنهانی) را “عقرب‌وار” (مانند عقرب که در شب حرکت می‌کند و نیش می‌زند) پیشه گرفت.” این تصویرسازی نشان‌دهنده‌ی تأثیر عمیق نگاه معشوق بر صور فلکی است.

بیت نهم

• “اندر این عید برو گاو فلک قربان کن”: “در این عید” (عید وصال و تجلی عشق) “برو و گاو فلک (گاو آسمانی، نماد نفس اماره یا تعلقات مادی) را قربان کن.” این بیت به لزوم قربانی کردن نفس در راه عشق اشاره دارد.
• “گر نه‌ای چون سرطان در وحلی کژرفتار”: “اگر مانند سرطان (خرچنگ، نماد عقب‌گرد و کج‌روی) در وحل (گل و لای) کج‌رفتار نیستی.” یعنی اگر می‌خواهی پیشرفت کنی، نفس را قربانی کن.

بیت دهم

• “این فلک هست سطرلاب و حقیقت عشقست”: “این فلک (آسمان و چرخش ستارگان) “اسطرلاب” (ابزار نجوم برای اندازه‌گیری و رصد) و “حقیقت عشق” است. یعنی تمام این نظم کیهانی، بازتابی از حقیقت عشق الهی است.
• “هر چه گوییم از این گوش سوی معنی دار”: “هر چه ما از این (مظاهر) می‌گوییم، گوش خود را به سوی معنی (حقیقت باطنی) بدار.” این بیت به لزوم باطن‌بینی و فراتر رفتن از ظاهر کلمات اشاره دارد.

بیت یازدهم

• “شمس تبریز در آن صبح که تو درتابی”: “ای شمس تبریز، در آن صبحی که تو درتابی (طلوع کنی و تجلی کنی).”
• “روز روشن شود از روی چو ماهت شب تار”: “شب تاریک (جهل و غفلت) از روی چون ماهت (چهره‌ی نورانی و زیبای تو) به روز روشن (آگاهی و معرفت) تبدیل می‌شود.” این بیت به تأثیر نورانی و هدایت‌گر شمس تبریزی اشاره دارد.

غزل ۱۰۹۲ مولانا، یک بیانیه‌ی کیهانی از شور و مستی عشق الهی است. مولانا با بهره‌گیری از نمادهای نجومی و صور فلکی، نشان می‌دهد که چگونه حضور معشوق (شمس تبریزی)، تمام عالم را به رقص و پایکوبی وامی‌دارد و حتی قوانین طبیعی را دگرگون می‌سازد. این غزل تأکیدی است بر یگانگی منبع عشق در هستی و لزوم باطن‌بینی برای درک این حقیقت.