تفسیر غزل شماره 1090 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با لحنی اعتراضی و در عین حال عاشقانه، به بی‌اهمیتی و حقیر شمردن خود در برابر معشوق (خداوند یا پیر کامل) می‌پردازد. مولانا بر قدرت مطلق معشوق، ارزش دشنام او بر ثنای دیگران، و برتری نیستی در راه او بر هستی دنیوی تأکید می‌کند. در بخش پایانی غزل، با تمثیلی حکایت‌گونه، به اهمیت بصیرت و پاکی چشم دل اشاره دارد.

بیت اول

• “صنما این چه گمانست فرودست حقیر”: شاعر خطاب به “صنما” (معشوق) می‌گوید: “این چه گمانی است که مرا فرودست و حقیر می‌پنداری؟” (یعنی چرا من را کوچک می‌شماری؟)
• “تا بدین حد مکن و جان مرا خوار مگیر”: “تا این حد مرا حقیر و کوچک مکن و جان مرا خوار مپندار.” این بیت نشان‌دهنده اعتراض عاشق به بی‌توجهی یا حقیر شمردن از سوی معشوق است.

بیت دوم

• “کوه را که کند اندر نظر مرد قضا”: “مرد قضا (حاکم سرنوشت، یا خداوند) در نگاه خود، کوه را کاه می‌کند” (یعنی هر چیز بزرگی در نظر او بی‌اهمیت است).
• “کاه را کوه کند ذاک علی الله یسیر”: اما “کاه را کوه می‌کند” (یعنی هر چیز کوچکی را بزرگ و باعظمت می‌سازد)، و “آن (امر) بر خداوند آسان است.” این بیت به قدرت مطلق خداوند در تغییر ماهیت اشیا اشاره دارد.

بیت سوم

• “خنک آن چشم که گوهر ز خسی بشناسد”: “خوشا به حال آن چشمی که گوهر (ارزش حقیقی) را از خس (چیز بی‌ارزش) تشخیص دهد.” این اشاره به بصیرت و تمییز است.
• “خنک آن قافله‌ای که بودش دوست خفیر”: “خوشا به حال آن قافله‌ای که دوست (یار حقیقی یا خداوند) راهنمای (خفیر) آن باشد.” این بیت بر اهمیت داشتن راهنما و تکیه‌گاه الهی تأکید دارد.

بیت چهارم

• “حاکمی هر چه تو نامم بنهی خشنودم”: (پاسخ به بیت اول) “ای حاکم، هر نامی که تو بر من بگذاری، من از آن خشنودم.” این بیت نشان‌دهنده تسلیم کامل عاشق در برابر اراده معشوق است.
• “جان پاک تو که جان از تو شکورست و شکیر”: (معنای پیچیده‌ای دارد) “قسم به جان پاک تو که جان از تو هم “شکور” (بسیار سپاسگزار) و هم “شکیر” (شکرکننده) است.” یعنی جان انسان همواره از تو شکرگزار و قدردان است.

بیت پنجم

• “ماه را گر تو حبش نام نهی سجده کند”: “اگر تو (ای معشوق) ماه را حبش (سیاه‌چهره) نام بگذاری، آن ماه به تو سجده خواهد کرد” (یعنی تسلیم امر تو خواهد شد).
• “سرو را چنبر خوانی نکند هیچ نفیر”: “اگر سرو را (که نماد آزادگی است) چنبر (کمند یا حلقه) بخوانی، هیچ نفیری (فریاد اعتراض یا مخالفت) نمی‌کند.” این بیت بر تسلیم مطلق و بدون قید و شرط در برابر اراده معشوق تأکید دارد.

بیت ششم

• “زانک دشنام تو بهتر ز ثناهای جهان”: “زیرا دشنام تو (ناز و بی‌اعتنایی تو) بهتر از ثناهای (ستایش‌ها و مدح) تمامی جهان است.” این بیت نشان‌دهنده اوج عشق است که حتی قهر معشوق را بر لطف دیگران ترجیح می‌دهد.
• “ز کجا بانگ سگان و ز کجا شیر زئیر”: “کجا بانگ سگان (صدای موجودات پست) و کجا شیر زئیر (غرش شیر، نماد عظمت و قدرت)؟” این تمثیل، تفاوت عظیم بین سخن معشوق و سخن دیگران را نشان می‌دهد.

بیت هفتم

• “ای که بطال تو بهتر ز همه مشتغلان”: “ای کسی که (حتی) بیکاری تو (بطالت، عدم فعالیت ظاهری در راه دنیا) بهتر از فعالیت (اشتغال) تمامی مشتغلان (کسانی که درگیر دنیا هستند) است.”
• “جز تو جمله همه لا است از آنیم فقیر”: “جز تو، همه چیز “لا” (نیست و باطل) است؛ به همین دلیل ما فقیر (نیازمند) هستیم.” این بیت به مقام فقر الی الله و بی‌نیازی از هرچه غیر حق اشاره دارد.

بیت هشتم

• “تاج زرین بده و سیلی آن یار بخر”: “تاج زرین (عزت و مقام دنیوی) را بده (از دست بده) و در عوض سیلی آن یار (معشوق) را بخر” (پذیرا باش).
• “ور کسی نشنود این را انما انت نذیر”: “و اگر کسی این سخن را نشنود (درک نکند)، (به او بگو): همانا تو فقط بیم‌دهنده‌ای” (کنایه از اینکه مسئولیت تو فقط ابلاغ است).

بیت نهم

• “بر قفای تو چو باشد اثر سیلی دوست”: “هنگامی که بر پشت سر تو (یا بر چهره تو) اثر سیلی دوست (معشوق) باشد.”
• “بوسه‌ها یابد رویت ز نگاران ضمیر”: “صورت تو از نگاران ضمیر (زیبارویان باطنی، یا فرشتگان) بوسه خواهد یافت.” این بیت نشان می‌دهد که تحمل رنج از سوی معشوق، موجب قرب و عزت معنوی می‌شود.

بیت دهم

• “مرد دنیا عدمی را حشمی پندارد”: “مرد دنیا (کسی که درگیر دنیاست) “عدمی” (نیستی و پوچی) را “حشمی” (مال و جاه و عظمت) می‌پندارد.”
• “عمر در کار عدم کی کند ای دوست بصیر”: “ای دوست بصیر (بینا)، چگونه انسان عمر خود را در راه نیستی (امور فانی) صرف می‌کند؟” این بیت به پوچی تعلقات دنیوی اشاره دارد.

بیت یازدهم

• “رفت مردی به طبیبی به کله درد شکم”: “مردی با کله‌ای (نشانه‌ای) از درد شکم، نزد طبیبی رفت.” (یا مردی که سرش از درد شکم به کله رفته بود).
• “گفت او را تو چه خوردی که برسته است زحیر”: “طبیب به او گفت: چه خوردی که دل‌درد (زحیر) به تو عارض شده است؟”

بیت دوازدهم

• “بیشتر رنج که آید همه از فعل گلوست”: “بیشتر رنج‌ها و بیماری‌هایی که می‌رسد، همه از کار گلوست” (یعنی از آنچه خورده می‌شود).
• “گفت من سوخته نان خورده ام از پست فطیر”: “مرد (بیمار) گفت: من نان سوخته و از پست‌ترین فطیر (نان بی‌کیفیت) خورده‌ام.” این حکایت تمثیلی است که خوردن نان سوخته، کنایه از کسب حرام یا آلوده شدن به امور دنیوی و فاسد است.

بیت سیزدهم

• “گفت سنقر برو آن کحل عزیزی به من آر”: “طبیب گفت: ای سنقر (نوعی پرنده شکاری، کنایه از تیزبین)، برو و آن سرمه گرانبها (کحل عزیز) را برای من بیاور.” (سرمه چشم را تیزبین می‌کند).
• “گفت درد شکم و کحل خه ای شیخ کبیر”: “(مرد بیمار) گفت: درد شکم کجا و سرمه کجا؟ ای شیخ بزرگوار (طبیب)، این چه حرفی است؟” (او ارتباطی بین درمان چشم و درد شکم نمی‌بیند).

بیت چهاردهم

• “گفت تا چشم تو مر سوخته را بشناسد”: “طبیب گفت: این برای این است که چشمت (بصیرتت) آن سوخته (حرام و فاسد) را بشناسد.” (کنایه از اینکه تا وقتی چشم بصیرتت باز نشود، نمی‌فهمی چه چیزی باعث بیماری روحی‌ات شده است).
• “تا ننوشی تو دگر سوخته ای نیم ضریر”: “تا ای نیم‌کور (نیم‌ضریر)، دیگر آن سوخته (نان فاسد یا کار حرام) را ننوشی (مصرف نکنی).” این بیت بر لزوم بصیرت برای پرهیز از اعمال غلط تأکید دارد.

بیت پانزدهم

• “نیست را هست گمان برده‌ای از ظلمت چشم”: “تو (ای انسان) نیستی (پوچی و امور فانی) را هست (واقعی) پنداشته‌ای، این از تاریکی چشمت (نبود بصیرت) است.”
• “چشمت از خاک در شاه شود خوب و منیر”: “چشمت (بصیرتت) از خاک درگاه شاه (معشوق حقیقی) خوب و منیر (زیبا و نورانی) می‌شود.” این بیت درمان بصیرت کور را در پناه بردن به معشوق می‌داند.

بیت شانزدهم

• “هله ای شارح دل‌ها تو بگو شرح غزل”: “آگاه باش ای شرح‌دهنده دل‌ها (معشوق یا پیر)، تو این غزل را شرح بده.”
• “من اگر شرح کنم نیز برنجد دل میر”: “من اگر این غزل را شرح کنم، دل میر (سرور و مخاطب غزل) نیز آزرده خواهد شد.” این بیت به این اشاره دارد که برخی حقایق، آن‌قدر عمیق و تند هستند که تنها اهلش می‌توانند آن‌ها را درک کنند و بیان مولانا ممکن است برای برخی سنگین باشد.

غزل ۱۰۹۰ مولانا، با لحنی اعتراضی آغاز می‌شود اما به سرعت به مقام تسلیم و فنای عاشق در برابر معشوق می‌رسد. مولانا بر قدرت مطلق حق، بی‌ارزشی دنیا در برابر او، و ارزش فوق‌العاده درد و رنجی که از او می‌رسد تأکید دارد. حکایت پایانی غزل نیز تمثیلی از نیاز به بصیرت درونی برای تشخیص حق از باطل و درمان بیماری‌های روحی است، و در نهایت مولانا شرح و توضیح کامل را به معشوق یا پیر می‌سپارد.