تفسیر غزل شماره 1088 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با زبانی پر از تمثیل و استعاره‌های بدیع، به اشتیاق بی‌حد عاشق به معشوق (شمس تبریزی) می‌پردازد. مولانا خود را فروشنده‌ای در بازار عشق می‌بیند که کالاهایش، غم و مرهم معشوق است. غزل اوج دلدادگی و بی‌نیازی از غیر معشوق را بیان می‌کند.

بیت اول

• “سر فروکن به سحر کز سر بازار نظر”: “سر فرود آور به سحر” (صبح زود، کنایه از زمان تجلی یا بیداری روحانی)، “که از سر بازار نظر” (از ابتدای بازار بصیرت و دید معنوی)…
• “طبله کالبد آورده‌ام آخر بنگر”: “طبله‌ی کالبد (صندوقچه یا جعبه‌ای که کالبد و جسم من است) آورده‌ام، در نهایت نگاه کن” (به آن توجه کن و آن را ببین). اینجا شاعر خود را مانند یک بازاریاب می‌بیند که وجودش را به عنوان کالا عرضه کرده است.

بیت دوم

• “بر سر کوی تو پرطبله من بین و بخر”: “بر سر کوی تو (محل حضور تو، ای معشوق)، این طبله‌ی پر از کالای من را ببین و بخر.” شاعر وجود و هر آنچه دارد را در راه معشوق عرضه می‌کند.
• “شانه‌ها و شبه‌ها و سره روغن‌ها تر”: و این طبله پر است از “شانه‌ها (برای شانه زدن زلف معشوق)، و شبه‌ها (گوهرهای سیاه و براق، کنایه از غم و اندوه)، و روغن‌های تازه (سرشار از مرهم).” این‌ها نماد هدیه‌های باطنی و عشقی است که عاشق تقدیم می‌کند.

بیت سوم

• “شبه من غم تو روغن من مرهم تو”: شاعر کالاهای خود را مشخص می‌کند: “شبه من، غم توست” (غم تو برای من چون گوهری ارزشمند است)، “روغن من، مرهم توست” (وجود من، مرهم و آرام‌بخش توست). این بیت اوج فداکاری و ایثار عاشق را نشان می‌دهد.
• “شانه‌ام محرم آن زلف پر از فتنه و شر”: و “شانه‌ی من، محرم و همراز آن زلف پر از فتنه و شر (پر از پیچ و خم و دلربایی) توست.” این تصویر بیانگر نهایت نزدیکی و محرمیت عاشق با معشوق است.

بیت چهارم

• “از فراقت تلفم گشته خیالت علفم”: “از فراق تو، تلف شده‌ام” (جانم به لب آمده)؛ “خیالت (یاد و تصور تو) علفم (غذای من) شده است.”
• “که دلم را شکمی شد ز تو پرجوع بقر”: “که دل من، از (دوری) تو، مانند شکم گاو گرسنه‌ای شده که دائم در پی خوراک (وصل تو) است.” این بیت نهایت گرسنگی و عطش معنوی دل را نشان می‌دهد.

بیت پنجم

• “من ندانم چه کسم کز شکرت پرهوسم”: “من نمی‌دانم کیستم (هویت خود را فراموش کرده‌ام)، که از “شکرت” (شیرینی وجود و لطف تو) پر از هوس (پر از اشتیاق و میل) شده‌ام.”
• “ای مگس‌ها شده از ذوق شکرهات شکر”: و این شیرینی تو چنان است که “ای مگس‌ها (موجودات کوچک و ناچیز، یا عاشقان خرد)، از ذوق شیرینی‌های تو، خودشان هم شکر (شیرین) شده‌اند.”

بیت ششم

• “پرده بردار صبا از بر آن شهره قبا”: “ای صبا (باد سحرگاهی، نماد پیام‌رسان)، پرده را بردار از روی آن “شهره قبا” (معشوقی که قبای معروف و زیبایی دارد).” یعنی جمالش را آشکار کن.
• “تا ز سیمین بر او گردد کارم همه زر”: “تا از سیمین‌بر (سینه‌ی نقره‌گون و زیبای) او، کار من همه زر شود” (همه وجودم با ارزش و متعالی گردد). اشاره به تأثیر دگرگون‌کننده‌ی تجلی معشوق.

بیت هفتم

• “چند گویی تو بجو یار وزو دست بشو”: “تا کی می‌گویی که یار دیگری بجوی و از او (معشوق فعلی) دست بکش؟” (خطاب به ملامت‌گران یا نفس خود).
• “در دو عالم نبود یار مرا یار دگر”: “در دو عالم (دنیا و آخرت)، برای من، یار دیگری جز او (جز معشوق حقیقی) وجود ندارد.” این بیت اوج وفاداری و یگانگی در عشق را بیان می‌کند.

بیت هشتم

• “چون خرد ماند و دل با من ای خواجه بهل”: “هنگامی که خرد (عقل) و دل با من (در راه عشق) بمانند (یعنی مرا یاری نکنند و بخواهند مرا محدود کنند)، ای خواجه (ای سرور)، آن‌ها را رها کن.”
• “ماه و خورشید که دیدست در اعضای بشر”: و این خرد و دل، مانند “ماه و خورشید” هستند که “چه کسی آن‌ها را در اعضای بشر (به صورت عادی و همیشگی) دیده است؟” یعنی آن‌ها نیز در برابر عظمت معشوق ناچیزند و باید از آن‌ها گذشت. یا کنایه از نردبان شدن ماه و خورشید برای رسیدن به معشوق است.

بیت نهم

• “چون که در جان منی شسته به چشمان منی”: “وقتی که تو (ای شمس تبریزی) در جان من هستی و در چشمان من (به وضوح) نشسته و پیدایی.”
• “شمس تبریز خداوند تو چونی به سفر”: “ای شمس تبریزی که خداوند (صاحب و فرمانروای) منی، چگونه در سفر هستی؟” این بیت به غیبت شمس و دلتنگی مولانا اشاره دارد، در حالی که حضور او را در عمق وجودش حس می‌کند. این تناقض، همان شوریدگی عاشقانه مولانا را نشان می‌دهد.

غزل ۱۰۸۸ مولانا، اوج اظهار ارادت و دلدادگی به شمس تبریزی است. مولانا خود را در مقام یک فداکار مطلق نشان می‌دهد که تمام وجودش را، حتی غم و رنجش را، به پای معشوق می‌ریزد. غزل بر وفاداری بی‌چون و چرای عاشق، بی‌نیازی از غیر معشوق و حضور دائمی او در باطن تأکید دارد، حتی اگر به ظاهر در سفر باشد.