تفسیر غزل شماره 1084 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با زبانی پر از ایهام و استعاره، به مفهوم روزه حقیقی و معنوی می‌پردازد. مولانا به جای روزه ظاهری، بر روزه گرفتن از شهوات نفسانی و رسیدن به شادی و معرفت درونی تأکید می‌کند و در نهایت، به مقام معشوق الهی اشاره دارد که منبع تمامی این کمالات است.

بیت اول

• “مه روزه اندرآمد هله ای بت چو شکر”: مولانا با لحنی خاص می‌گوید: “ماه روزه (ماه رمضان یا ماه روزه حقیقی)” “اندرآمد” (فرا رسید)، “آگاه باش ای بت” (ای معشوق، یا ای کسی که زیبایی‌ات شبیه بت است) “که مثل شکر شیرین هستی.” این بیت کنایه از شیرینی و لطف روزه‌ی حقیقی است.
• “گه بوسه است تنها نه کنار و چیز دیگر”: در این ماه (یا در این نوع روزه)، “فقط زمان بوسیدن است” (کنایه از لذت معنوی و قرب الهی)، “نه کنار (در آغوش گرفتن) و نه چیز دیگر (لذات مادی)”. این مصرع تأکید بر جنبه‌ی لطیف و معنوی روزه دارد که در آن از لذایذ جسمانی پرهیز می‌شود و به قرب معنوی بسنده می‌گردد.

بیت دوم

• “بنشین نظاره می‌کن ز خورش کناره می‌کن”: “بنشین و نظاره کن” (با دقت نگاه کن)، “از خوردن (از لذت‌های مادی) کناره کن” (فاصله بگیر).
• “دو هزار خشک لب بین به کنار حوض کوثر”: “هزاران (یا دو هزار) تشنه‌لب را ببین که در کنار حوض کوثر (حوض بهشتی پیامبر، نماد چشمه‌ی حیات و معرفت الهی) هستند.” این تصویر نشان می‌دهد که روزه‌داران حقیقی، در اوج عطش معنوی، به سرچشمه‌ی حیات نزدیک می‌شوند.

بیت سوم

• “اگر آتش است روزه تو زلال بین نه کوزه”: “اگر روزه برای تو آتش است” (سوزش و سختی است)، “تو به زلال آن نگاه کن، نه به کوزه‌ی آن” (به حقیقت و گوهر روزه نگاه کن، نه به ظرف و ظاهر آن). یعنی به باطن روزه توجه کن نه به ظاهر سخت آن.
• “تری دماغت آرد چو شراب همچو آذر”: آن حقیقت زلال، “تری و طراوت به دماغت (ادراکت) می‌آورد، مانند شرابی که همچون آتش گرمابخش است.” این تضاد بین “تری” و “آتش” نشان‌دهنده خاصیت دوگانه‌ی شراب روحانی است که هم تازه می‌کند و هم شعله‌ور می‌سازد.

بیت چهارم

• “چو عجوزه گشت گریان شه روزه گشت خندان”: “وقتی عجوزه (دنیا یا نفس پیر و فرتوت) گریان شد” (از دست دادن لذات دنیوی اندوهگین شد)، “پادشاه روزه (حقیقت روزه) خندان گشت” (شادمان شد).
• “دل نور گشت فربه تن موم گشت لاغر”: در نتیجه‌ی این روزه، “دل نور (روشن و معنوی) فربه گشت” (پرنور و قوی شد) و “تن موم (جسم ضعیف و انعطاف‌پذیر) لاغر گشت” (ضعیف و مغلوب شد). این بیت، اثر روزه‌ی حقیقی را در تقویت روح و تضعیف نفس بیان می‌کند.

بیت پنجم

• “رخ عاشقان مزعفر رخ جان و عقل احمر”: “رخ عاشقان (ظاهر عاشقان) زرد و مزعفر (رنگ‌پریده) است” (بر اثر ریاضت و دوری از لذات جسمی). اما “رخ جان و عقل (باطنشان) احمر (سرخ و با طراوت) است.” این بیت تفاوت ظاهر و باطن عاشق را نشان می‌دهد.
• “منگر برون شیشه بنگر درون ساغر”: “به بیرون شیشه نگاه نکن، بلکه درون ساغر (جام شراب، نماد معرفت) را ببین.” این توصیه به باطن‌بینی و فراتر رفتن از ظاهر است.

بیت ششم

• “همه مست و خوش شکفته رمضان ز یاد رفته”: در اوج این مستی روحانی، “همه مست و خوش و شکفته” (شاداب) هستند و دیگر “رمضان (روزه ظاهری) از یادشان رفته” (مهم نیست).
• “به وثاق ساقی خود بزدیم حلقه بر در”: در این حال، “به حجره‌ی ساقی خود (به مکان خصوصی پیر یا معشوق) حلقه بر در زدیم” (طلب دیدار کردیم).

بیت هفتم

• “چو بدید مست ما را بگزید دست‌ها را”: “وقتی ساقی، مستی ما را دید، دست‌ها را (از تعجب یا حسرت) گزید.”
• “سر خود چنین چنین کرد و بتافت رو، ز معشر”: سپس “سر خود را به نشانه حیرت چنین چنین کرد (تکان داد) و روی خود را از جمع بتافت” (از شدت مستی و حال، رو به جانب غیب کرد یا از ما رو برگرداند).

بیت هشتم

• “ز میانه گفت مستی خوش و شوخ و می‌پرستی”: “از میان جمع، مستی خوش‌ذوق و شوخ‌طبع و می پرست (عاشق باده معرفت) گفت”:
• “که کی گوید اینک روزه شکند ز قند و شکر”: “چه کسی می‌گوید که روزه با خوردن قند و شکر (لذات شیرین معنوی) شکسته می‌شود؟” این بیت تأکید دارد که روزه حقیقی با لذات معنوی منافاتی ندارد.

بیت نهم

• “شکر از لبان عیسی که بود حیات موتی”: “شکر (سپاس) از لبان عیسی (ع) باد” (که کلامش شکر و شیرین است)، “که حیات موتی (زنده‌کننده مردگان) بود.” این اشاره به دم قدسی معشوق است که جان‌ها را زنده می‌کند.
• “که ز ذوق باز ماند دهن نکیر و منکر”: “که از شدت ذوق و شیرینی (کلام او)، دهان نکیر و منکر (فرشتگان پرسشگر در قبر، نماد ملامت‌گران) بسته می‌ماند” (هیچ ایرادی نمی‌توانند بگیرند).

بیت دهم

• “تو اگر خراب و مستی به من آ که از منستی”: “اگر تو ویران (از خود بی‌خود) و مستی، به من بیا، زیرا که از من بودی” (این مستی و خرابی تو از فیض من است). این خطاب از جانب معشوق به عاشق است.
• “و اگر خمار یاری سخنی شنو مخمر”: “و اگر خمار یاری (در حال نشئگی و مستی پس از عشق‌بازی هستی)، سخنی بشنو که مخمر (مست‌کننده) است.”

بیت یازدهم

• “چو خوشی چه خوش نهادی به کدام روز زادی”: (خطاب به معشوق) “چه اندازه خوبی و چه نیکو آفریده شدی! در کدام روز زاده شدی؟”
• “به کدام دست کردت قلم قضا مصور”: “با کدام دست، قلم قضا (قلم تقدیر الهی) تو را مصور (نقاشی کرد و شکل داد)؟” این بیت به زیبایی و آفرینش بی‌نظیر معشوق الهی اشاره دارد.

بیت دوازدهم

• “تن تو حجاب عزت پس او هزار جنت”: “تن تو (وجود ظاهری تو) حجاب عزت است” (پرده‌ای برای پنهان کردن عظمت و جلال درونی توست)، “و پس او (در پشت این حجاب) هزار جنت (هزاران بهشت) وجود دارد.”
• “شکران و ماه رویان همه همچو مه مطهر”: در آن بهشت‌ها، “شکران (زیبارویان شیرین) و ماه رویان” (کسانی که چهره‌ای چون ماه دارند) “همه همچو ماه مطهر (پاک و نورانی) هستند.”

بیت سیزدهم

• “هله مطرب شکرلب برسان صدا به کوکب”: “هله ای مطرب شیرین‌سخن، صدا (آواز و نغمه) را به کوکب (ستارگان یا اوج آسمان) برسان.”
• “که ز صید بازآمد شه ما خوش و مظفر”: “زیرا پادشاه ما (معشوق یا شمس) “خوش و مظفر (شادمان و پیروز) از شکار (شکار دل‌ها) بازگشته است.”

بیت چهاردهم

• “ز تو هر صباح عیدی ز تو هر شبست قدری”: “از تو (ای معشوق)، هر صبح عیدی است” (چون هر صبح با تو، مثل عید شادمانم) و “هر شب، شب قدر است” (پر از برکت و ارزش).
• “نه چو قدر عامیانه که شبی بود مقدر”: این شب قدر، “نه مانند شب قدر عامیانه (شب قدر عادی) است که فقط یک شب مشخص باشد، بلکه (با تو) هر شب، شب قدر است.” این بیت به فراگیر بودن فیض معشوق در تمام لحظات اشاره دارد.

بیت پانزدهم

• “تو بگو سخن که جانی قصصات آسمانی”: “تو سخن بگو، که سخنان تو جانی” (پر از جان و روح است) و “قصصات آسمانی” (داستان‌های آسمانی و الهی).
• “که کلام تست صافی و حدیث من مکدر”: “زیرا کلام تو صافی (زلال و پاک) است” و “حدیث من مکدر (سخنان من آلوده و ناخالص) است.” این بیت نشان‌دهنده تواضع مولانا در برابر کلام قدسی معشوق است.

غزل ۱۰۸۴ مولانا، غزلی پر از استعارات و ایهامات عرفانی است که در آن، روزه حقیقی به معنای پرهیز از تعلقات مادی و رسیدن به شادی و مستی روحانی مورد تأکید قرار می‌گیرد. مولانا، معشوق را سرچشمه‌ی این مستی و فیض می‌داند که حضورش هر لحظه را به عید و شب قدر تبدیل می‌کند و کلامش جان‌ها را زنده می‌سازد.