تفسیر غزل شماره 1083 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با ندای پرشور “هله” (بشتاب، آگاه باش)، دعوتی است به حرکت و پویایی در راه عشق و معنویت. مولانا سالک را به رهایی از سکون و صبر ظاهری فرا می‌خواند و تأکید می‌کند که رسیدن به حقیقت، نیازمند تلاش و گذار از جسم به جان است.

بیت اول

• “هله زیرک هله زیرک هله زیرک هله زوتر”: شاعر با تکرار ندای “هله زیرک” (ای هوشیار، ای زیرک، بشتاب) و “هله زوتر” (سریع‌تر، زودتر)، سالک را به شتاب و هوشیاری در مسیر معنوی فرا می‌خواند.
• “هله کز جنبش ساقی بدود باده به سر بر”: “آگاه باش که با “جنبش ساقی” (اشاره و حرکت پیر یا معشوق الهی)، “باده به سر بر بدود” (شراب معرفت به سرعت در وجودت جاری می‌شود و مستت می‌کند). این بیت نشان‌دهنده‌ی تأثیر سریع و دگرگون‌کننده‌ی فیض ساقی است.

بیت دوم

• “بدود روح پیاده سر گنجینه گشاده”: در اثر این مستی، “روح پیاده” (روح انسانی که پیشتر در قید جسم بود و سیر کندی داشت)، به سرعت “سر گنجینه” (درب گنجینه‌ی حقایق) را “گشاده” (باز می‌کند و به آن دست می‌یابد).
• “رخ چون زهره نهاده غلطی روی قمر بر”: در این حال، “رخ” (چهره روح) مانند “زهره” (ستاره‌ی ناهید، نماد زیبایی) می‌شود و بر “روی قمر” (بر روی ماه، نماد معشوق یا حقیقت کامل) “غلطی” (غلطان و رقصان) می‌شود. این تصویر، محو شدن عاشق در جمال معشوق را بیان می‌کند.

بیت سوم

• “هله منشین و میاسا بهل این صبر و مواسا”: “هله منشین و میاسا” (آگاه باش، ننشین و آرام نگیر)، “بهل این صبر و مواسا” (این صبر و تحمل ظاهری و بی‌عملی را رها کن).
• “بگزین جهد و مقاسا که چو دیکم به شرر بر”: “تلاش و کوشش و سختی را برگزین”، “که” (زیرا) “چون دیگ هستم بر شرر” (مانند دیگی هستم که بر روی آتش قرار دارد و می‌جوشد). این بیت نشان‌دهنده‌ی شور و حرارت درونی مولانا و دعوت به فعالیت و مجاهده است.

بیت چهارم

• “اگرم عشوه پرستی سر هر راه نبستی”: “اگر عشوه پرستی” (ظاهرپرستی و توجه به فریبندگی‌های دنیوی) “سر هر راه را بر من نبسته بود”.
• “شب من روز شدستی زده رایت به سحر بر”: “شب من” (دوران تاریکی و غفلت من) “روز شده بود” و “پرچم پیروزی‌ام را بر سحر زده بودم” (به نهایت روشنایی و آگاهی رسیده بودم). این بیت به موانع رسیدن به حقیقت و حسرت فرصت‌های از دست رفته اشاره دارد.

بیت پنجم

• “هله برجه هله برجه که ز خورشید سفر به”: “هله برجه هله برجه” (بشتاب و برخیز، بشتاب و برخیز)، “زیرا سفر (سیر و سلوک) از خورشید هم بهتر است” (یا خود خورشید در حال سفر است و باید از او الگو گرفت).
• “قدم از خانه به در نه همگان را به سفر بر”: “پایت را از خانه (خانه جسم و تعلقات دنیوی) به بیرون بگذار” و “همگان را به سفر ببر” (همه را به سوی این سیر معنوی دعوت کن). این بیت به ترک تعلقات و دعوت دیگران به راه حق اشاره دارد.

بیت ششم

• “سفر راه نهان کن سفر از جسم به جان کن”: “سفر (معنوی‌ات) را پنهانی انجام بده” (یعنی از چشم ظاهربینان دور باشد و به ریا نیالایی)؛ “سفر از جسم به جان کن” (سیر و حرکت تو باید از عالم مادی به سوی عالم روحانی باشد).
• “ز فرات آب روان کن بزن آن آب خضر بر”: “از فرات” (رود فرات، نماد آب حیات) “آب روان کن” (جاری کن) و “آن آب خضر را بزن بر (جان خودت)” (جان خود را با آب حیات جاودانه کن). این اشاره به آب حیات و جاودانگی معنوی است.

بیت هفتم

• “دم بلبل چو شنیدی سوی گلزار دویدی”: “هنگامی که صدای بلبل (نماد ندای عشق) را شنیدی، به سوی گلزار (باغ عشق و حقیقت) دویدی.”
• “چو بدان باغ رسیدی بدو اکنون به شجر بر”: “هنگامی که به آن باغ رسیدی، اکنون به سوی درخت (درخت حقیقت، پیر کامل، یا اصل و منشأ) بشتاب.” این بیت بیانگر مراتب سیر و سلوک است: از صدای عشق شروع می‌شود و به اصل و مبدأ می‌رسد.

بیت هشتم

• “به شجر بر هله برگو مثل فاخته کوکو”: “بر سر درخت (حقیقت)، هله بگو” (فریاد کن) “مانند فاخته که “کوکو” (کو کو، کجایی کجایی؟)”. این نماد جستجوی بی‌قرار و مدام عاشق است.
• “که طلبکار بدین خو نزند کف به خبر بر”: “کسی که با این خصلت و اشتیاق طلبکار است، کف دستش را بر هیچ خبری (بر هیچ یافته‌ی ظاهری و سطحی) نمی‌زند” (یعنی به هیچ چیز جز اصل و حقیقت قانع نمی‌شود و با هر خبری خود را مشغول نمی‌کند).

غزل ۱۰۸۳ مولانا، یک دعوت نیرومند به حرکت، بیداری، و تلاش بی‌وقفه در راه عشق و معنویت است. مولانا بر اهمیت گذشتن از ظواهر، رهایی از تعلقات جسمی، و گام نهادن در مسیر باطنی جان تأکید می‌کند. او با تصاویر زیبا و ندای “هله”، سالک را به سفری درونی فرا می‌خواند که هدفش رسیدن به آب حیات و کشف حقیقت است.