تفسیر غزل شماره 1077 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر وحدت وجودی عاشق با معشوق و تأثیر دگرگون‌کننده‌ی عشق بر جهان درون و برون است. مولانا با تصاویر زیبا و استعاری، شور و هیجان ناشی از حضور معشوق را توصیف می‌کند و در نهایت، به مقام شمس تبریزی اشاره دارد.

بیت اول

• “از کنار خویش یابم هر دمی من بوی یار”: شاعر می‌گوید که “هر لحظه” (هر دمی)، “از کنار خویش” (از وجود خود)، “بوی یار” (عطر معشوق) را حس می‌کنم. این نشان‌دهنده‌ی درک حضور معشوق در درون خود و فنای عاشق در اوست.
• “چون نگیرم خویش را من هر شبی اندر کنار”: وقتی چنین است، “چرا هر شب خویش را (وجود خود را) در آغوش نگیرم؟” این سؤال تأکیدی بر وحدت عاشق و معشوق است؛ وقتی معشوق در اوست، آغوش کشیدن خود، آغوش کشیدن معشوق است.

بیت دوم

• “دوش باغ عشق بودم آن هوس بر سر دوید”: “دیشب” (یا در عالم درون)، “باغ عشق” (مکان سرسبز و دلنشین عشق) بودم، و “آن هوس” (میل و اشتیاق شدید به معشوق) “بر سر دوید” (در وجودم شعله‌ور شد).
• “مهر او از دیده برزد تا روان شد جویبار”: در اثر این اشتیاق، “مهر او” (عشق و محبت معشوق) “از دیده‌ام (چشمانم) برزد” (بیرون آمد)، تا جایی که “جویبار” (اشک چشم) روان شد. این اشک‌ها نه از غم، که از سر شوق و شور عشق است.

بیت سوم

• “هر گل خندان که رویید از لب آن جوی مهر”: “هر گل خندان” (هر شادابی و طراوتی) که “از لب آن جوی مهر” (از کنار آن جویبار عشق و اشک) رویید.
• “رسته بود از خار هستی جسته بود از ذوالفقار”: آن گل، “رسته بود از خار هستی” (از قید و تعلقات وجود ظاهری رها شده بود) و “جسته بود از ذوالفقار” (از شمشیر بریدگی و جدایی نجات یافته بود). این بیت نشان‌دهنده‌ی اثر عشق در رهایی از تعلقات و دوگانگی‌هاست.

بیت چهارم

• “هر درخت و هر گیاهی در چمن رقصان شده”: در این باغ عشق، “هر درخت و هر گیاهی” (تمامی موجودات و اجزا) “در چمن رقصان شده” (در حال وجد و سماع بودند). این نمادی از حیات و شور فراگیر عشق است.
• “لیک اندر چشم عامه بسته بود و برقرار”: “اما در چشم عامه” (در نگاه مردم عادی که از این شور بی‌خبرند)، همه چیز “بسته بود” (بی‌حرکت و ساکن) و “برقرار” (در جای خود ثابت). این بیت تفاوت نگاه عارف و عامه را بیان می‌کند.

بیت پنجم

• “ناگهان اندررسید از یک طرف آن سرو ما”: “ناگهان” (به صورت غافلگیرانه)، “از یک طرف” (از جانب غیب)، “آن سرو ما” (معشوق بلندقامت و زیبا، شمس تبریزی) “اندررسید” (وارد شد).
• “تا که بی‌خود گشت باغ و دست بر هم زد چنار”: با ورود او، “باغ” (تمام عالم و موجودات) “بی‌خود گشت” (از خود بی‌خود شد) و “چنار” (درختی با برگ‌های پهن که نماد حرکت است) “دست بر هم زد” (شروع به کف زدن و رقص کرد). این بیت به تأثیر شگرف و وجدآور حضور معشوق اشاره دارد.

بیت ششم

• “رو چو آتش می‌ چو آتش عشق آتش هر سه خوش”: “روی معشوق چون آتش” (سوزان و پرجذبه) است، “می (شراب عشق) چو آتش” (شورآفرین و گرمابخش) است، و “عشق (این سه) آتش هر سه خوش” (هر سه آتشین و دلنشین هستند).
• “جان ز آتش‌های درهم پرفغان این الفرار”: در این میان، “جان” (روح عاشق) “از آتش‌های درهم” (از شدت سوزش این آتش‌های عشق)، “پرفغان” (پر از ناله و فریاد) شده و فریاد برمی‌آورد “این الفرار” (این گریز، این رهایی). این “فرار” به معنای رهایی از قید خودی و فنا در آتش عشق است.

بیت هفتم

• “در جهان وحدت حق این عدد را گنج نیست”: “در جهان وحدت حق” (در عالم یکتایی خداوند)، “این عدد” (عدد و کثرت) را “گنج نیست” (جایی و امکانی نیست). عالم حق، عالم وحدت مطلق است.
• “وین عدد هست از ضرورت در جهان پنج و چار”: “و این عدد” (کثرت و دوگانگی) تنها “از ضرورت” (به ناچار و برای آزمون) “در جهان پنج و چار” (در جهان مادی، اشاره به پنج حس و چهار عنصر یا جهات) وجود دارد.

بیت هشتم

• “صد هزاران سیب شیرین بشمری در دست خویش”: تو می‌توانی “صد هزاران سیب شیرین” (کثرت و جزئیات دنیوی) را “در دست خویش بشماری” (درک کنی و به دست آوری).
• “گر یکی خواهی که گردد جمله را در هم فشار”: اما “اگر بخواهی که (این کثرات) “یکی گردد” (به وحدت برسی)، باید “جمله را در هم فشار” (همه را در هم فشرده و به یک حقیقت واحد تبدیل کنی). این بیت بر لزوم عبور از کثرت به وحدت تأکید دارد.

بیت نهم

• “صد هزاران دانه انگور از حجاب پوست شد”: “صد هزاران دانه انگور” (اشاره به کثرت و ظواهر) “از حجاب پوست شد” (با از بین رفتن پرده‌ی پوستشان، تغییر یافتند).
• “چون نماند پوست ماند باده‌های شهریار”: “چون پوست نماند” (وقتی حجاب ظاهری از میان رفت)، “باده‌های شهریار” (شراب ناب عشق معشوق) باقی ماند. این تمثیل به معنای عبور از ظاهر به باطن و رسیدن به حقیقت محض است.

بیت دهم

• “بی‌شمار حرف‌ها این نطق در دل بین که چیست”: **”این نطق” (سخن گفتن و بیان)، با اینکه “بی‌شمار حرف‌ها” (حروف و کلمات بی‌نهایت) دارد، اما “در دل ببین که چیست” (به حقیقت باطنی آن توجه کن).
• “ساده رنگی نیست شکلی آمده از اصل کار”: این سخن، “ساده رنگی نیست” (یک ظاهر ساده نیست)، بلکه “شکلی آمده از اصل کار” (صورتی از حقیقت مطلق و سرچشمه‌ی وجود) است. این بیت به عمق و باطن سخن عارفانه اشاره دارد.

بیت یازدهم

• “شمس تبریزی نشسته شاهوار و پیش او”: در بیت پایانی، شاعر به “شمس تبریزی” اشاره می‌کند که “شاهوار” (مانند پادشاهی با شکوه) “نشسته است” و “پیش او” (در حضور او)…
• “شعر من صف‌ها زده چون بندگان اختیار”: “شعر من” (سخنان و اشعار مولانا) “صف‌ها زده” (به صف ایستاده‌اند) “چون بندگان اختیار” (مانند بندگانی که با اختیار و اراده‌ی خود خدمت می‌کنند). این بیت نشان‌دهنده‌ی ارادت بی‌حد مولانا به شمس و لزوم هر آنچه از او صادر می‌شود، در خدمت شمس است.

غزل ۱۰۷۷ مولانا، غزلی پر از وحدت‌گرایی و بیان حالات عارفانه در مواجهه با عشق الهی و معشوق (شمس تبریزی) است. مولانا در این غزل، بر حضور معشوق در عمق وجود عاشق، تأثیرات شگرف عشق بر عالم، رهایی از کثرت و رسیدن به وحدت، و بی‌معنایی ظواهر در برابر حقیقت باطنی تأکید می‌کند. در نهایت، شعر خود را نیز خادم درگاه شمس می‌بیند.