تفسیر غزل شماره 1076 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا به تجلی و پنهان شدن معشوق الهی یا پیر کامل (شمس تبریزی) و تأثیرات شگرف او بر جان‌ها می‌پردازد. مولانا حالات مختلفی را که در اثر حضور و غیبت معشوق رخ می‌دهد، با زبانی شیوا و استعاری بیان می‌کند.

بیت اول

• “لحظه لحظه می برون آمد ز پرده شهریار”: “شهریار” (معشوق یا پیر کامل) لحظه به لحظه “برون آمد ز پرده” (تجلی کرد و خود را نمایان ساخت). “پرده” در اینجا می‌تواند حجاب‌های غیبی یا رازهای پنهان باشد.
• “باز اندر پرده می‌شد همچنین تا هشت بار”: و باز هم به همان ترتیب، “اندر پرده می‌شد” (پنهان می‌گشت و به غیبت می‌رفت)، و این تجلی و غیبت “تا هشت بار” ادامه یافت. عدد “هشت” می‌تواند نمادی از کمال، یا هشت بهشت، یا اشاره به مراحل سلوک باشد که در هر مرحله‌ای معشوق جلوه‌ای می‌کند و سپس پنهان می‌شود تا سالک مشتاق‌تر شود.

بیت دوم

• “ساعتی بیرونیان را می‌ربود از عقل و دل”: در لحظاتی که معشوق تجلی می‌کرد، “بیرونیان” (اهل ظاهر، یا کسانی که هنوز کاملاً در طریق نیستند) را “از عقل و دل می‌ربود” (عقل و دلشان را می‌گرفت و آن‌ها را دچار حیرت و مستی می‌کرد).
• “ساعتی اهل حرم را می‌ببرد از هوش و کار”: و در لحظاتی دیگر، “اهل حرم” (مقربان و خاصان، یا سالکان واقعی) را “از هوش و کار می‌ببرد” (چنان غرق خود می‌ساخت که از خود بی‌خود می‌شدند و از کار و وظیفه دنیا فارغ می‌گشتند). این بیت تفاوت تأثیر تجلی معشوق را بر گروه‌های مختلف نشان می‌دهد.

بیت سوم

• “دفتری از سحر مطلق پیش چشمش باز بود”: “پیش چشم معشوق” (در نظر و نگاه معشوق)، “دفتری از سحر مطلق” (کتابی از تمام جادوها و قدرت‌های شگفت‌انگیز) “باز بود” (گشوده بود). این نشان‌دهنده قدرت بی‌حد و حصر معشوق در تأثیرگذاری بر عالم است.
• “گردشی از گردش او در دل هر بی‌قرار”: و همین “گردش” (اشاره یا جنبش) “از گردش او” (از سوی معشوق)، “در دل هر بی‌قرار” (در قلب هر عاشق بی‌تاب و شیدا) تأثیر می‌کرد و او را متحول می‌ساخت.

بیت چهارم

• “گاه از نوک قلم سوداش نقشی می‌کشید”: گاهی “از نوک قلم” (از سر قلم) “سوداش” (شور و عشق معشوق)، “نقشی می‌کشید” (نقشی از زیبایی و حقیقت بر جان‌ها ترسیم می‌کرد).
• “گاه از سرنای عشقش عقل مسکین سنگسار”: و گاهی “از سرنای عشقش” (از نغمه و صدای عشق او)، “عقل مسکین” (عقل جزئی و بیچاره) “سنگسار می‌شد” (نابود و بی‌اثر می‌گشت). این بیت بیانگر قدرت عشق بر عقل و محو شدن عقل در برابر شور عشق است.

بیت پنجم

• “چونک شب شد ز آتش رخسار شمعی برفروخت”: “چون شب شد” (زمانی که عالم در تاریکی جهل یا غیبت فرو رفت)، معشوق “ز آتش رخسار” (از گرمای جمال) خود، “شمعی برفروخت” (شمعی روشن کرد). این شمع، همان نور هدایت و وجود معشوق است.
• “تا دو صد پروانه جان را پدید آمد مدار”: تا در پرتو این شمع، “دو صد پروانه جان” (هزاران جان عاشق) را “مدار” (مکان گشتن و حلقه زدن) پدید آمد. این نشان‌دهنده جذب و هدایت جان‌های عاشق به سوی نور معشوق است.

بیت ششم

• “چون ز شب نیمی بشد مستان همه بیخود شدند”: “چون نیمی از شب بشد” (وقتی نیمه‌ای از زمان غیبت یا ظلمت گذشت)، “مستان” (عاشقان از خود بی‌خود) “همه بیخود شدند” (کاملاً از خود رها و فنا گشتند).
• “ما بماندیم و شب و شمع و شراب و آن نگار”: در این میان، تنها “ما” (عاشق واقعی و هوشیار)، “و شب و شمع و شراب” (نمادهای غیبت، نور هدایت، و باده عشق)، و “آن نگار” (معشوق) باقی ماندیم. این یعنی در اوج مستی و فنای دیگران، عاشق حقیقی و معشوق در خلوت با هم هستند.

بیت هفتم

• “مای ما هم خفته بود و برده زحمت از میان”: در آن خلوت، “مای ما” (خودیت و انانیت عاشق) نیز “خفته بود” (بی‌اثر و خاموش بود) و “زحمت” (بار وجود و خودی) “از میان برده بود”.
• “مای ما با مای او گشته کنار اندر کنار”: و در این حالت فنا، “مای ما” (وجود عاشق) “با مای او” (وجود معشوق) “کنار اندر کنار گشته بود” (کاملاً در هم آمیخته و یکی شده بود). این بیت اوج مقام وحدت وجود را بیان می‌کند.

بیت هشتم

• “چون سحر این مای ما مشتاق آن ما گشته بود”: **”چون سحر” (با طلوع صبح و هوشیاری نسبی)، “این مای ما” (این وجود فانی شده‌ی عاشق) دوباره “مشتاق آن ما” (آن وجود واحد و معشوق مطلق) “گشته بود”. این اشاره به بازگشت از فنا به بقا بالله و احیای اشتیاق پس از تجربه وحدت است.
• “ما درآمد سایه‌وار و شد برون آن مای یار”: در این هنگام، “ما” (وجود عاشق) “سایه‌وار” (مانند سایه‌ای، به آرامی و بدون ادعا) “درآمد” (ظاهر شد)، و “آن مای یار” (آن وجود یگانه معشوق) “برون شد” (پنهان گشت). این نشان‌دهنده حفظ مقام فنا حتی در حضور و بیداری عاشق است.

بیت نهم

• “شمس تبریزی برفت اما شعاع روی او”: شاعر در بیت پایانی، هویت معشوق را آشکار می‌کند: “شمس تبریزی رفت” (از نظر ظاهری غایب شد)، “اما شعاع روی او” (نور و جلوه جمال او)…
• “هر طرف نوری دهد آن را که هستش اختیار”: “…هر طرف (در هر جهت و به هر کس) “نوری می‌دهد” (جلوه‌ای از هدایت و معرفت می‌بخشد) “آن را که هستش اختیار” (به کسی که اراده و شایستگی دریافت آن نور را دارد). این بیت بر جاودانگی تأثیر معنوی شمس تبریزی و فیض مستمر او تأکید دارد، حتی اگر از نظر جسمانی غایب باشد.

غزل ۱۰۷۶ مولانا، به زیبایی تجربه‌ی فنا و بقا، حضور و غیبت معشوق، و تأثیرات شگرف آن بر سالکان را بیان می‌کند. این غزل نشان می‌دهد که شمس تبریزی، حتی در غیاب جسمانی، منبع دائم‌الفیض نور و هدایت برای عاشقان است و تنها کسانی که اراده‌ی حقیقی دارند، می‌توانند از این فیض بهره‌مند شوند.