تفسیر غزل شماره 1075 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با لحنی گزنده و استفهامی (سؤالی)، به نفی هر گونه ناسازگاری و ناهمگونی در راه عشق می‌پردازد. مولانا با مثال‌های متعدد، تأکید می‌کند که راه عشق، راه اهل دل و فداکاری است و افراد ظاهربین، ترسو، و علاقه‌مند به دنیا جایی در این مسیر پرخطر ندارند. در پایان، این غزل نیز به شمس تبریزی اشاره دارد.

بیت اول

• “آینه‌ی چینی تو را با زنگی اعشیٰ چه کار‌؟”: شاعر می‌پرسد: “آینه‌ی چینی” (نماد چیزی ظریف، لطیف، و روشن که به بینایی و نور نیاز دارد)، با “زنگی اعشی” (شخصی سیاه‌پوست که کم‌بینا یا نابینا در شب است)، چه کار و ارتباطی دارد؟ این مثال نشان‌دهنده ناسازگاری و عدم تناسب است؛ چگونه یک نابینا می‌تواند از آینه بهره ببرد؟
• “کرّ مادرزاد را با نالهٔ سرنا چه کار‌؟”: “کرّ مادرزاد” (ناشنوای مادرزاد) را با “ناله‌ی سرنا” (صدای خوش سرنا) چه کار؟ این مثال نیز بر این تأکید دارد که هر کس باید با آنچه متناسب طبع اوست، سروکار داشته باشد و هر ناله‌ای برای هر گوشی نیست. این دو مصرع، به طور ضمنی، به کسانی که اهلیت درک راه عشق را ندارند، اشاره می‌کند.

بیت دوم

• “هر مخنث از کجا و ناز معشوق از کجا‌؟”: “هر مخنث” (شخص سست‌عنصر و بی‌غیرت) کجا و “ناز معشوق” (لوس و عشوه معشوق که دلاوری می‌طلبد) کجا؟ یعنی این راه، جای مردانگی و شجاعت است.
• “طفلک نوزاد را با بادهٔ حمرا چه کار‌؟”: “طفلک نوزاد” (کودک تازه متولد شده) را با “باده‌ی حمرا” (شراب سرخ و مستی‌بخش) چه کار؟ شراب عشق، برای کسانی است که به پختگی رسیده‌اند، نه خام‌دلان.

بیت سوم

• “دست زهره در حنا‌، او کی سلحشوری کند‌؟”: “دست زهره” (نماد ظرافت و زیبایی) که “در حنا” (با حنا رنگین شده و آماده‌ی بزم و آرامش است)، “او کی سلحشوری کند‌؟” (چگونه می‌تواند جنگاوری کند و در نبرد شرکت جوید؟). این بیت اشاره به تضاد بین ظرافت و آسایش‌طلبی با سختی‌های میدان عشق است.
• “مرغ خاکی را به موج و غرهٔ دریا چه کار‌؟”: “مرغ خاکی” (پرنده‌ی کوچکی که فقط روی زمین زندگی می‌کند و به پروازهای بلند عادت ندارد) را به “موج” و “غره‌ی دریا” (هیبت و شکوه و عمق دریا) چه کار؟ این راه جای کسانی است که روح بلندپرواز دارند، نه اهل زمین و تعلقات مادی.

بیت چهارم

• “بر سر چرخی که عیسی از بلندی بو نبرد”: “بر سر چرخی” (در اوج آسمان‌ها و مقامات معنوی) که “عیسی” (حضرت عیسی که نماد اوج معراج روحانی است) نیز “از بلندی” (از عظمت آن) “بو نبرد” (درک کامل نکرد).
• “مر خرش را ای مسلمانان بر آن بالا چه کار‌؟”: در چنین مقامی، “خرش” (نماد نفس اماره، یا مرکب مادی و جسمانی) را “ای مسلمانان بر آن بالا” (در آن اوج مقامات روحانی) چه کار؟ این بیت تأکید دارد که راه معنوی، راه روح است نه راه جسم و نفس حیوانی.

بیت پنجم

• “قوم رندانیم در کنج خرابات فنا”: شاعر و هم‌کیشانش (عاشقان) خود را “قوم رندان” (اهل بی‌قیدی و بی‌اعتنایی به ظواهر دنیوی) می‌خوانند که “در کنج خرابات فنا” (در گوشه‌ی می‌خانه‌ی فنای در حق) جای دارند.
• “خواجه! ما را با جهاز و مخزن و کالا چه کار‌؟”: ای “خواجه” (آدم مادی و دنیاپرست)، “ما را با جهاز و مخزن و کالا” (با مال و ثروت و لوازم دنیوی) چه کار؟ این بیت به بی‌نیازی و بی‌اعتنایی کامل عارفان به امور مادی اشاره دارد.

بیت ششم

• “صد هزاران ساله از دیوانگی بگذشته‌ایم”: ما “صد هزاران ساله” (از مدت‌های بسیار دور) از “دیوانگی” (مستی عشق و شوریدگی) گذشته‌ایم (یعنی سالیان سال است که در این طریق هستیم و از عقل دنیوی رها شده‌ایم).
• “چون تو افلاطون عقلی‌، رو‌، تو را با ما چه کار‌؟”: “چون تو افلاطون عقلی” (اگر تو حکیم و فیلسوفی هستی و به عقل جزئی تکیه داری)، “برو”؛ “تو را با ما” (که اهل عشق و جنونیم) “چه کار”؟ این بیت، تفاوت بنیادین راه عقل و راه عشق را بیان می‌کند.

بیت هفتم

• “با چنین عقل و دل آیی سوی قطّاعان راه”: (خطاب به کسی که هنوز درگیر عقل و ترس است) “با چنین عقل و دل” (با چنین عقل جزئی و دلی که هنوز وابسته است) “آیی سوی قطّاعان راه” (به سوی راهزنانی که راه سلوک را می‌بندند، یا به سوی میدان عشق که راهزنان نفس و دنیا دارد)؟
• “تاجر ترسنده را اندر چنین غوغا چه کار‌؟”: “تاجر ترسنده” (تاجر بزدل و کسی که به فکر سود و زیان مادی است) را “اندر چنین غوغا” (در چنین میدان پرآشوب و خطرناک عشق) چه کار؟ عشق جای ترسوها نیست.

بیت هشتم

• “زخم شمشیر‌ست اینجا زخم زوبین هر طرف”: “اینجا” (در میدان عشق)، “زخم شمشیر و زخم زوبین” (انواع زخم‌ها و بلاها) “هر طرف” وجود دارد.
• “جمع خاتونان‌ِ نازک‌ساق‌ِ رعنا را چه کار‌؟”: “جمع خاتونان نازک‌ساق رعنا” (زنان ظریف و زیبا که نماد آسایش‌طلبی و زندگی تجملی هستند) را “چه کار” (در این میدان خطرناک جایی نیستند).

بیت نهم

• “رُستمان امروز اندر خون خود غلطان شدند”: حتی “رستم‌ها” (قهرمانان و پهلوانان اسطوره‌ای)، “امروز” (در این میدان عشق)، “اندر خون خود غلطان شدند” (از شدت سختی‌های عشق، به خون خود آغشته و فانی گشتند).
• “زالکان پیر را با قامت دوتا چه کار‌؟”: در چنین میدانی، “زالکان پیر” (پیران فرتوت و ناتوان) را با “قامت دوتا” (کمر خمیده و ناتوانی) “چه کار”؟ این راه، توان و جوانی و قدرت می‌طلبد.

بیت دهم

• “عاشقان را منبلان دان زخم‌خوار و زخم‌دوست”: “عاشقان” (عاشقان حقیقی) را “منبلان” (پهلوانان و جوانمردان) بدان که “زخم‌خوار” (پذیرنده‌ی زخم) و “زخم‌دوست” (دوست‌دار زخم و بلا) هستند. یعنی از رنج عشق استقبال می‌کنند.
• “عاشقانِ عافیت را با چنین سودا چه کار‌؟”: پس “عاشقان عافیت” (کسانی که خواهان آسایش و راحتی هستند) را “با چنین سودا” (با چنین معامله‌ی پرخطر و پردرد عشق) “چه کار”؟

بیت یازدهم

• “عاشقان بوالعجب تا کشته‌تر خود زنده‌تر”: “عاشقان” (واقعی) “بوالعجب” (شگفتی‌آفرین) هستند، زیرا “هر چه کشته‌تر” (هر چه بیشتر در راه عشق فانی شوند)، “خود زنده‌تر” (خود بیشتر به حیات حقیقی می‌رسند). این بیت به مفهوم مرگ اختیاری و حیات جاودانه در عشق اشاره دارد.
• “در جهان عشق باقی مرگ را حاشا چه کار‌؟”: “در جهان عشق باقی” (در عالم عشق الهی که جاودان است)، “مرگ” را “حاشا” (حاشا کردن و طرد کردن) “چه کار”؟ یعنی در عالم عشق حقیقی، مرگ معنا ندارد و به آن راهی نیست.

بیت دوازدهم

• “وانگهی این مست عشق اندر هوای شمس دین”: “وانگهی” (بعد از این همه)، “این مست عشق” (خود شاعر که مست از عشق است)، “اندر هوای شمس دین” (در آرزوی شمس الدین تبریزی).
• “رفته تبریز و شنیده‌، رو‌، تو را آنجا چه کار‌؟”: به “تبریز رفته و (سخنان او را) شنیده است؛ “برو”، “تو را آنجا چه کار” (تو را در آنجا و در راه شمس تبریزی چه کاری است)؟ این بیت به حضور شمس تبریزی در تبریز و لزوم رفتن به سوی او برای اهل عشق اشاره دارد و کسانی که اهل نیستند را از آن باز می‌دارد.

بیت سیزدهم

• “از ورای هر دو عالم بانگ آید روح را”: “از ورای هر دو عالم” (از عالم غیب و فراسوی دنیا و آخرت)، “بانگ” (صدا و ندا) “روح” (جان و حقیقت انسان) را “می‌آید”.
• “پس تو را با شمس دین باقی اعلا چه کار‌؟”: (خطاب به کسانی که هنوز شمس را درک نکرده‌اند) “پس تو را با شمس دین باقی اعلا” (شمس الدین تبریزی که باقی و بلندمرتبه است) “چه کار”؟ این بیت بیان می‌کند که شمس خود از عالم غیب است و اگر کسی ندای او را نشنود، او را با شمس که مظهر آن ندای الهی است، کاری نیست.

غزل ۱۰۷۵ مولانا، با زبانی قاطع و پرسش‌گونه، مرزهای بین اهل عشق و غیر اهل را مشخص می‌کند. او تأکید دارد که راه عشق، راهی دشوار و پرخطر است که تنها اهل فداکاری، بی‌باکی، و رهایی از تعلقات مادی می‌توانند در آن گام نهند. مولانا با این غزل، ناسازگاری کسانی که به دنبال آسایش و عقل جزئی هستند با مسیر عشق و فنا را به وضوح بیان می‌کند و در نهایت، شمس تبریزی را مظهر این عشق و حقیقت والا می‌داند.