تفسیر غزل شماره 1074 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا با تکرار عبارت “این الفرار” (این گریز، این فرار از خویشتن یا از قیدها)، حالتی از شوریدگی و سماع را به تصویر می‌کشد. شاعر در این غزل، به وحدت وجودی عاشق و معشوق، رهایی از دوگانگی‌ها، و جستجوی بی‌تابانه وصال می‌پردازد و در نهایت به شمس تبریزی اشاره می‌کند.

بیت اول

• “گرم در گفتار آمد آن صنم این الفرار”: “آن صنم” (معشوق الهی یا پیر کامل)، “گرم در گفتار آمد” (با شور و حرارت شروع به سخن گفتن کرد) و با هر کلمه، حالتی از “این الفرار” (این فرار از خود یا از قیدها) در وجود عاشق شعله‌ور شد. گویی سخن معشوق، عاملی برای رهایی و گریزی معنوی است.
• “بانگ خیزاخیز آمد در عدم این الفرار”: در اثر این سخن، “بانگ خیزاخیز” (صدای برخواستن و رها شدن) حتی “در عدم” (در نیستی و عالم بی‌رنگی) نیز پیچید. این نشان‌دهنده فراگیری تأثیر معشوق و رهایی از بند هستی ظاهری است.

بیت دوم

• “صد هزاران شعله بر در صد هزاران مشعله”: در مقام قرب معشوق، “صد هزاران شعله” (نماد عشق و شور) و “صد هزاران مشعله” (فراوانی نور و روشنایی) بر “در” (درگاه معشوق) وجود دارد.
• “کیست بر در؟ کیست بر در؟ هم منم این الفرار”: سوال “کیست بر در؟” مطرح می‌شود و پاسخ از زبان عاشق می‌آید: “هم منم” (این منم). این بیت به وحدت عاشق و معشوق اشاره دارد، جایی که دیگر جدایی نیست. “این الفرار” در اینجا می‌تواند به گریز از این دوگانگی و رسیدن به وحدت اشاره کند.

بیت سوم

• “از درون نی آن منم گویان که بر در کیست آن”: “از درون نی” (از جانب معشوق یا حقیقت درونی)، صدایی می‌آید که “آن منم” (آن که بر در است، منم) و می‌پرسد: “که بر در کیست آن؟” (این سوال برای تأکید بر حضور عاشق است).
• “هم منم بر در که حلقه می‌زنم این الفرار”: و عاشق پاسخ می‌دهد: “هم منم بر در” (من همانم که بر در هستم) و “حلقه می‌زنم” (طلب ورود می‌کنم)، و این “این الفرار” (این گریز از جدایی و طلب وصال) است. این بیت تعامل عاشق و معشوق را در فضای وحدت نشان می‌دهد.

بیت چهارم

• “هر که پندارد دو نیمم پس دو نیمش کرد قهر”: “هر کس که پندارد من “دو نیمم” (یعنی من و معشوق دو تا هستیم و دوگانگی قائل شود)، “پس قهر (خشم و قدرت معشوق) او را “دو نیمش کرد” (او را به دو بخش تقسیم و تباه می‌کند).
• “ور یکی‌ ام پس هم آب و روغنم این الفرار”: “و اگر یکی‌ام” (اگر معتقد به وحدتم و خود را با معشوق یکی بدانم)، “پس هم آب و روغنیم” (کنایه از در هم آمیختگی کامل و عدم تفکیک پذیری) و این “این الفرار” (این گریز از دوگانگی) است. این بیت به شدت بر وحدت وجود و مذمت شرک در عشق تأکید دارد.

بیت پنجم

• “چون یکی باشم که زلفم صد هزاران ظلمتست”: (سؤال از جانب دیگری یا خود شاعر) “چگونه یکی باشم” در حالی که “زلفم” (وجود ظاهری و کثرات مربوط به آن) “صد هزاران ظلمت است” (باعث گمراهی و تاریکی است). این زلف کنایه از تعلقات و حجاب‌هایی است که مانع وحدت می‌شوند.
• “چون دو باشم چونک ماه روشنم این الفرار”: (پاسخ یا بیان حال) “چگونه دو باشم” (با معشوق دوگانه باشم)، “چونک ماه روشنم” (وقتی که من خود ماه روشن هستم). این بیت به تجلی نور معشوق در عاشق و یکی شدن آن‌ها اشاره دارد که دیگر جایی برای دوگانگی نیست.

بیت ششم

• “گرد خانه چند جویی تو مرا چون کاله دزد”: (خطاب به سالکی که هنوز به دنبال ظواهر است) “چند مرا “گرد خانه” (به دنبال ظواهر و کثرات دنیوی) “چون کاله دزد” (مانند دزدی که کالا می‌جوید) می‌جویی؟
• “بنگر این دزدی که شد بر روزنم این الفرار”: “بنگر” (توجه کن) که “این دزدی” (اشاره به کشش درونی و جذبه معنوی که ناگهانی و غافلگیرکننده است) “بر روزنم” (بر پنجره روح و دلم) رخ داد و این “این الفرار” (این گریز از جستجوی بیرونی و یافتن حقیقت در درون) است.

بیت هفتم

• “زین قفس سر را ز هر سوراخ بیرون می‌کنم”: شاعر می‌گوید که “از این قفس” (قفس تن و محدودیت‌های جسمانی)، “سر” (وجود و آگاهی خود) را “از هر سوراخ” (از هر منفذ و راهی) “بیرون می‌کنم”. این بیانگر تلاش برای رهایی از زندان جسم است.
• “سوی وصلت پرّ خود را می‌کنم این الفرار”: و “پرّ خود را” (بال‌های روحم را) “سوی وصلت” (به سوی رسیدن به وصال معشوق) “می‌کنم” و این “این الفرار” (این پرواز و گریز از بند جسم) است.

بیت هشتم

• “در درون این قفس تن در سر سودا گداخت”: در “درون این قفس تن” (درون بدن خاکی)، “سر سودا” (شور و عشق شدید) “گداخت” (ذوب شد و وجود عاشق را دگرگون کرد).
• “وز قفس بیرون به هر دم گردنم این الفرار”: و “از قفس بیرون” (خارج از محدودیت‌های جسمانی)، “به هر دم” (در هر لحظه)، “گردنم” (به سوی وصال و رهایی) “این الفرار” (این گریز و پرواز) است.

بیت نهم

• “بی‌می از شمس الحق تبریز مستِ گفتنم”: شاعر در پایان به مرادش اشاره می‌کند و می‌گوید: “بی‌می” (بدون شراب ظاهری)، “از شمس الحق تبریز” (به واسطه نور و فیض شمس تبریزی)، “مست گفتنم” (در حال مستی و شوریدگی سخن می‌گویم).
• “طوطیم یا بلبلم یا سوسنم این الفرار”: در این حال مستی، نمی‌دانم “طوطی هستم” (که تقلید کلام می‌کنم)، “یا بلبل” (که از عشق می‌خوانم)، “یا سوسن” (که ده‌زبان و خاموشم). این سؤال نشان‌دهنده‌ی حیرت و فنای در مقام مستی و اتحاد با معشوق است. “این الفرار” در اینجا به رهایی از هویت‌های شخصی و غرق شدن در وجود معشوق اشاره دارد.

غزل ۱۰۷۴ مولانا، غزلی پر از وحدت‌گرایی و رهایی از دوگانگی‌ها است. شاعر در این غزل، تجربه فنا در عشق و معشوق (شمس تبریزی) را به تصویر می‌کشد و تأکید می‌کند که حقیقت وجودی او با معشوق یکی شده و دیگر جایی برای کثرت و جدایی نیست. “این الفرار” تکرارشونده، نماد گریزی از خودی، از جهان مادی، و از هر آنچه مانع رسیدن به وحدت با حق است.