تفسیر غزل شماره 1071 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با زبانی تند و بی‌پرده و با استفاده از تمثیل‌های مادی و جسمانی، به نقد پرخوری و تعلق به لذت‌های جسمانی می‌پردازد. مولانا در این ابیات، تأکید می‌کند که پرخوری و غرق شدن در مسائل مادی، مانع درک حقایق روحانی و رسیدن به معرفت است.

بیت اول

• “معده را پر کرده‌ای دوش از خمیر و از فطیر”: شاعر با لحنی سرزنش‌آمیز به مخاطب (انسان غافل) می‌گوید که دیشب (دوش)، معده‌ات را از “خمیر” (هر چیز خام و نپخته) و “فطیر” (نانی که بدون خمیرمایه درست شده و سنگین است، کنایه از غذای سنگین و بی‌خاصیت) پر کرده‌ای. این اشاره به پرخوری و خوردن غذاهای سنگین است که هضم آن‌ها دشوار است.
• “خواب آمد چشم پر شد کآنچ می‌جُستی بگیر”: نتیجه این پرخوری، آمدن “خواب” (خواب غفلت، نه خواب معمولی) است که “چشم” (چشم دل و بصیرت) را پر کرده و می‌گوید: “آنچه می‌جستی (یعنی غفلت و دوری از حقایق) را بگیر”. این مصرع نشان می‌دهد که پرخوری، حجابی بر چشم بصیرت می‌اندازد و انسان را از معارف دور می‌کند.

بیت دوم

• “بعد پرخوردن چه آید‌؟ خواب غفلت یا حدث”: مولانا با پرسشی رندانه می‌پرسد: “بعد از پرخوری چه نتیجه‌ای حاصل می‌شود؟” آیا “خواب غفلت” (بیهوشی روحانی و بی‌خبری از حقایق) است، یا “حدث” (فراغت و دفع فضولات جسمی)؟ این سؤال تلویحاً بیان می‌کند که پرخوری، جز این دو نتیجه‌ای ندارد و هیچ فایده‌ی معنوی به بار نمی‌آورد.
• “یار بادنجان چه باشد‌؟ سرکه باشد یا که سیر”: این مصرع، یک ضرب‌المثل یا عبارتی عامیانه است که ادامه بیت قبلی است و برای نشان دادن بی‌فایدگی پرخوری و بی‌حاصل بودن بحث درباره آن آورده شده است. “یار بادنجان” (همراه بادمجان در غذا) “سرکه است یا سیر؟” یعنی این بحث‌ها بی‌اهمیت و بی‌فایده‌اند در برابر حقیقت اصلی.

بیت سوم

• “سوز اگر از روح خواهی‌، خواجه کم کن لقمه را”: ای “خواجه” (جوانمرد، یا خطاب عام به هر کسی)، “اگر “سوز” (اشتیاق، هیجان روحانی، آتش عشق) را “از روح” (از جان و درون خود) می‌خواهی، باید “لقمه را کم کنی” (از پرخوری بکاهی و تعلق به جسم را کم کنی). سوز روحانی با سبکی جسمانی و پرهیز از پرخوری حاصل می‌شود.
• “گوز اگر مفتوح خواهی‌، کاسه را در پیش گیر”: اما “اگر گوز را مفتوح (باز و رها) می‌خواهی (اشاره به نفخ شکم ناشی از پرخوری)، “کاسه را در پیش گیر” (به پرخوری ادامه بده). این مصرع با زبانی طنزآمیز و گزنده، پرخوری را تقبیح می‌کند و نشان می‌دهد که نتیجه پرخوری، نه تعالی روح، بلکه مشکلات جسمی است.

بیت چهارم

• “ای خدا جان را پذیرا کن ز رزق پاک خویش”: شاعر با التماس به خداوند می‌گوید: “جان” (روح) ما را “پذیرا کن” (پذیرا و آماده دریافت کن) “از رزق پاک خویش” (از روزی‌های پاک و معنوی که از جانب توست). این روزی می‌تواند معرفت، عشق و الهامات الهی باشد.
• “تا نماند چون سگان مردار هر لقمه پذیر”: این دعا برای آن است که “جان” (روح)، “چون سگان مردار” (مانند سگ‌هایی که مردارخوار هستند) “هر لقمه پذیر” (هر لقمه و غذایی را قبول نکند). این تشبیه شدید، حرص و ولع برای هر روزی مادی و دوری از رزق پاک روحانی را نکوهش می‌کند.

بیت پنجم

• “وقت روزه از میان دل برآید ناله زار”: “در زمان روزه” (که با ریاضت و کم‌خوری همراه است)، “از میان دل” (از عمق وجود انسان)، “ناله زار” (ناله‌ای سوزناک و خالصانه) “برمی‌آید”. این ناله نشانه بیداری دل و ارتباط با حق است که در اثر کم‌خوری و ریاضت حاصل می‌شود.
• “بعد خوردن از ره زیرین گشاید پرده زیر”: اما “بعد از خوردن” (بعد از پرخوری و غفلت)، “از ره زیرین” (از پایین، از مسائل جسمی و حیوانی)، “پرده زیر” (حجاب و مانعی بر قلب و روح) “گشاید” (گشوده می‌شود و جلوی بصیرت را می‌گیرد). این بیت نیز به اثر منفی پرخوری بر جنبه‌های روحانی انسان اشاره دارد.

غزل ۱۰۷۱ مولانا، بیانی صریح و انتقادی از مضرات پرخوری و غرق شدن در لذات جسمانی است. مولانا با استفاده از تمثیلات مادی، به مخاطب هشدار می‌دهد که این امور مانع رشد روحانی و درک حقایق هستند و انسان را به ورطه‌ی غفلت می‌کشانند. او بر اهمیت کم‌خوری و ریاضت برای بیداری دل و دریافت رزق پاک الهی تأکید می‌کند.