تفسیر غزل شماره 1068 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ستایشی پرشور از عشق الهی و معشوق بی‌نظیر است. شاعر در این غزل، به توصیف جمال، قدرت و فیض معشوق می‌پردازد و تأثیر عمیق عشق او را بر هستی و جان عاشق بیان می‌کند.

بیت اول

• “نیشکر باید که بندد پیش آن لب‌ها کمر”: شاعر می‌گوید که “نیشکر” (نماد شیرینی و حلاوت) باید “پیش آن لب‌ها” (لب‌های معشوق که منبع شیرینی بی‌نظیر است) “کمر بندد” (خدمتگزار و مطیع باشد). این بدان معناست که شیرینی لب‌های معشوق چنان والاست که نیشکر در برابر آن هیچ است.
• “خسروی باید که نوشم زان لب شیرین شکر”: برای اینکه از “لب شیرین شکر” (لب‌های شیرین معشوق) بهره‌مند شوم، “خسروی” (پادشاهی) لازم است که از آن بنوشم. این یعنی برای درک و چشیدن حلاوت عشق معشوق، باید مقامی والا و قلبی شاهوار داشت، یا اینکه خود معشوق که “خسرو” است، باید این شیرینی را ببخشد.

بیت دوم

• “بلک دریاییست عشق و موج رحمت می‌زند”: مولانا عشق را به “دریایی” تشبیه می‌کند که “موج رحمت” (امواج لطف و بخشش الهی) از آن “می‌زند”. این تصویر نشان‌دهنده فراوانی و بی‌کرانگی رحمت الهی است که از سرچشمه عشق جاری می‌شود.
• “ابر بفرستد به دوران و به نزدیکان گهر”: این دریای عشق، مانند دریایی است که “ابر” (باران رحمت و فیض) را “به دوران” (به همه عالم) می‌فرستد و “به نزدیکان” (به خاصان و مقربان) “گهر” (جواهر معرفت و حقیقت) می‌بخشد. این بیت به عمومیت رحمت الهی و خصوصیت فیض به اهل قرب اشاره دارد.

بیت سوم

• “صد سلام و بندگی ای جان از این مستان بخوان”: ای جان (عاشق یا روح)، “صد سلام و بندگی” (صدها درود و ابراز بندگی) “از این مستان” (مستان عشق الهی) برای معشوق “بخوان” (برسان).
• “جام زرین پیش آر و سیم بر ای سیمبر”: ای “سیمبر” (معشوقی که بدنی چون نقره دارد، نماد زیبایی)، “جام زرین” (جام طلایی) را “پیش آر” (بیاور) و “سیم” (نقره، اشاره به خود عاشق) را “ببر”. این یعنی عاشق خود را فدای معشوق می‌کند و از او باده‌ی عشق را طلب می‌کند.

بیت چهارم

• “پشت آنی تو که پشتش از غم و محنت شکست”: (خطاب به معشوق) تو “پشت” (پشتیبان و تکیه‌گاه) آن کسی هستی که “پشتش از غم و محنت شکست” (از شدت اندوه و رنج از پا افتاد).
• “آب آنی که ندارد هیچ آبی بر جگر”: و تو “آب” (مایه‌ی حیات و آرامش) آن کسی هستی که “هیچ آبی بر جگر” (هیچ آرامش و تسکینی در دل) ندارد. این بیت به نقش معشوق در نجات و تسکین دردمندان و عاشقان اشاره دارد.

بیت پنجم

• “پخته شد نان دلی کز تف عشق تو بسوخت”: “نان دل” (وجود و هستی دل) آن کسی “پخته شد” (کامل و آماده گشت) که “از تف عشق تو” (از گرمای سوزان عشق تو) “بسوخت” (در آتش عشق تو سوخت). این سوختن به معنای رسیدن به کمال و پختگی است.
• “شد زبردست ابد آن کز تو شد زیر و زبر”: آن کسی که “از تو” (به واسطه عشق تو) “زیر و زبر شد” (وجودش زیر و رو و دگرگون گشت)، “زبردست ابد” (قدرتمند و مسلط تا ابد) شد. این بیت به قدرت دگرگون‌کننده عشق اشاره دارد که فنای در آن، عین بقا و قدرت ابدی است.

بیت ششم

• “زان سر مستانش رست از خنجر قصاب مرگ”: آن کسانی که “سر مست” (بسیار مست) عشق او بودند، “از خنجر قصاب مرگ” (از مرگ ظاهری و فنای جسمانی) “رستند” (نجات یافتند). این اشاره به حیات جاودانه عاشقان است که مرگ برای آن‌ها معنای دیگری دارد.
• “که نبودند اندر این سودا چو ساطوری دوسر”: زیرا آن‌ها “در این سودا” (در این معامله‌ی عشق و فنا)، “چو ساطوری دوسر” (مانند کاردی دو لبه، که هم می‌برد و هم می‌برد) نبودند. یعنی آن‌ها کاملاً تسلیم بودند و دودلی نداشتند؛ تنها یک رو داشتند و خود را فدای عشق کردند.

بیت هفتم

• “می بیار ای عشق بهر جان فرزندان خویش”: شاعر از خود “عشق” درخواست می‌کند که “می” (شراب معرفت و سرمستی روحانی) “بهر جان فرزندان خویش” (برای جان عاشقان و سالکان که فرزندان عشقند) “بیاور”.
• “محو کن اندیشه‌ها را زان شراب چون شرر”: و “اندیشه‌ها” (فکر و خیالات دنیوی و جزئی) را “زان شراب” (شراب عشق) که “چون شرر” (مانند شعله و جرقه سوزاننده) است، “محو کن” (نابود ساز). این بیت به قدرت عشق در پاکسازی ذهن از تعلقات اشاره دارد.

بیت هشتم

• “دی بدادی آنچ دادی جمع را‌، ای میر‌ِ داد”: (خطاب به معشوق) ای “میر داد” (سلطان عدالت و بخشش)، “دیروز” (در گذشته) “آنچه دادی” (آنچه بخشیدی) را “جمع” (به همه) “دادی”.
• “بخش امروزینه کو‌؟ ای هر دمی بخشنده‌تر”: اما “بخش امروزینه کو؟” (بخش و فیض امروز کجاست؟) ای معشوقی که “هر دمی بخشنده‌تر” (در هر لحظه بخشنده‌تر از لحظه پیش) هستی. این بیت، درخواست استمرار فیض و بخشش از معشوق است.

بیت نهم

• “بس کن و پرده دگر زن تا نگردد کس ملول”: شاعر (یا خطاب به مطرب) می‌گوید: “بس کن” (از سخن گفتن) و “پرده دگر زن” (آهنگ دیگری بنواز) تا “کس ملول نگردد” (کسی خسته و دلزده نشود). این نشان‌دهنده تنوع در بیان حقایق و حالات روحانی است.
• “می‌پَر از باغی به باغی‌، این چنین کن پر شکر”: در ادامه می‌گوید: “بپر از باغی به باغی” (از یک موضوع به موضوع دیگر و از یک حال به حال دیگر پرواز کن)، و این سخن گفتن یا نواختن را “پر شکر” (شیرین و دلنشین) کن. این بیت به پویایی و تنوع در ارائه معارف عرفانی اشاره دارد.

غزل ۱۰۶۸ مولانا، تجلی‌گاه عشق بی‌نهایت به معشوق و خواست او برای استمرار فیض و بخشش الهی است. مولانا در این غزل، معشوق را سرچشمه‌ی لطف، حیات و تحول می‌داند که حضور او موجب فنای خودی و رسیدن به بقای ابدی می‌شود. شاعر با درخواست شراب عشق، آرزوی محو شدن اندیشه‌های دنیوی و غرق شدن در مستی الهی را دارد.