تفسیر غزل شماره 1067 دیوان شمس مولانا

این غزل کوتاه مولانا، با زبانی پر از شور و بی‌باکی، عشق و فنا در راه معشوق را به تصویر می‌کشد. شاعر در این ابیات، خود را تسلیم کامل معشوق نشان می‌دهد و از دردهای عشق استقبال می‌کند، تا جایی که از قضاوت‌های خیر و شر نیز رها می‌شود.

بیت اول

• “سر برآور ای حریف و روی من بین همچو زر”: شاعر خطاب به “حریف” (معشوق یا رقیب عشق) می‌گوید که سر بلند کن و “روی من را ببین که چگونه از رنج عشق “همچو زر” (زرد و رنگ پریده) شده است.” این زردی نشانه‌ی بی‌خوابی، تب و تاب عشق و فنای در آن است.
• “جان سپر کردم ولیکن تیر کم زن بر سپر”: می‌گوید که “جانم را سپر کرده‌ام” و آماده‌ی پذیرش هر بلایی در راه عشق هستم، “ولی” از معشوق می‌خواهد که “تیر کم زن بر سپر” (کمی از شدت تیراندازی به این سپر کاهش دهد). این مصرع، با وجود تسلیم، به دردهای شدید عاشقانه اشاره دارد.

بیت دوم

• “این جگر از تیرها شد همچو پشت خارپشت”: شدت زخم‌های ناشی از “تیرهای عشق” به حدی است که “جگر” (دل و وجود) او “همچو پشت خارپشت” (پوشیده از تیغ و زخم) شده است. این تشبیه عمق رنج‌های عاشق را بیان می‌کند.
• “رحم کردی عشق تو گر عشق را بودی جگر”: مولانا با بیانی پارادوکسیکال می‌گوید: “عشق تو (معشوق) رحم می‌کرد، اگر “عشق” خودش “جگر” (احساس و دل) داشت.” این یعنی عشق، خودش بی‌رحم است و بی‌ملاحظه عاشق را در دریای رنج غرق می‌کند.

بیت سوم

• “من رها کردم جگر را هرچ خواهد گو بشو”: شاعر از این مرحله‌ی درد نیز عبور کرده و می‌گوید: “من جگر را رها کردم” (از دل و جانم دست کشیده‌ام)، “هرچه خواهد گو بشو” (بگذار هر بلایی می‌خواهد بر سرش بیاید). این نهایت فنا و بی‌اعتنایی به درد و رنج جسمانی در راه عشق است.
• “بر دهانم زن اگر من زین سخن گویم دگر”: او چنان غرق عشق شده که سوگند یاد می‌کند: “بر دهانم زن” (مرا مجازات کن) “اگر من زین سخن گویم دگر” (اگر دیگر از درد جگر یا از خودم سخنی بگویم). این بیت نشان‌دهنده فنای کامل و سکوت در برابر عظمت عشق است.

بیت چهارم

• “بنده ساقی عشقم مست آن دردی درد”: شاعر خود را “بنده‌ی ساقی عشق” معرفی می‌کند و می‌گوید “مست آن دردی درد” (مست ته نشین شده‌ی شراب عشق و رنج آن) هستم. “دردی” به معنای ته‌نشین و گل‌ولای شراب است که در اینجا نماد رنج‌ها و سختی‌های عشق است که موجب مستی عمیق‌تر می‌شود.
• “گوشه‌ای سرمست خفتم فارغم از خیر و شر”: در نتیجه‌ی این مستی عمیق، “گوشه‌ای سرمست خفته‌ام” و دیگر “فارغم از خیر و شر” (رهایی یافته از قضاوت‌ها و دوگانگی‌های دنیوی). این حالت، مقام بی‌تفاوتی عارفانه نسبت به قضاوت‌های اخلاقی و دنیوی است که از غرق شدن در حقیقت عشق ناشی می‌شود.

بیت پنجم

• “گر بیاید غم بگویم آنک غم می‌خورد رفت”: اگر “غم” (اندوه و رنج) به سراغ من بیاید، به او می‌گویم که: “آن کسی که غم می‌خورد، رفت” (یعنی من دیگر آن شخص سابق نیستم که اسیر غم باشم، بلکه در عشق فانی شده‌ام).
• “رو به بازار و ربابی از برای من بخر”: به جای غم، به او دستور می‌دهد: “به بازار برو و برای من “ربابی” (سازی) بخر.” این بیت نشان‌دهنده تبدیل غم به شادی و اشتیاق به سماع و بزم عشق است.

غزل ۱۰۶۷ مولانا، تصویری از عاشقی است که از رنج‌ها و زخم‌های عشق فراتر رفته و به مقام فنای در معشوق رسیده است. او دیگر نه تنها از دردها نمی‌نالد، بلکه از وجود خود و هر آنچه غیر از معشوق است، بی‌تفاوت شده و به اوج مستی و رهایی از دوگانگی خیر و شر رسیده است. در پایان، او شادی و سماع را جایگزین غم می‌داند.