تفسیر غزل شماره 1064 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا با خطاب به “مطرب” (کسی که ساز می‌زند و آواز می‌خواند)، به توصیف “شاهان” (اولیای الهی، عارفان کامل و مقربان حق) می‌پردازد. مولانا در این غزل بر عظمت، بی‌نیازی، و قدرت تأثیرگذاری این اولیا تأکید می‌کند و آنان را واسطه فیض الهی می‌داند.

بیت اول

• “مطربا در پیش شاهان چون شدستی پرده دار”: شاعر خطاب به مطرب (که نماد کسی است که با هنر خود، حقایق را آشکار می‌کند یا پنهان می‌سازد) می‌گوید: ای مطرب، اکنون که در پیش “شاهان” (اولیای الهی و صاحبان حقیقت)، “پرده‌دار” (پرده‌بردار یا کسی که اسرار را آشکار می‌کند) شده‌ای.
• “برمدار اندر غزل جز پرده‌های شاهوار”: پس در “غزل” (سخنان و بیان خود)، “جز پرده‌های شاهوار” (جز حقایق والا و شایسته شاهان حقیقت) را برمَدار و آشکار مکن. این بیت به لزوم پرداختن به مضامین بلند و الهی در کلام عارفانه اشاره دارد.

بیت دوم

• “بندگانشان دلخوشان و بندگیشان بی‌نشان”: “بندگان این شاهان” (مردم و سالکان)، به واسطه‌ی آن‌ها “دلخوش” و سعادتمندند. اما “بندگیشان” (نوع بندگی و اطاعتشان) “بی‌نشان” (پنهان و فراتر از ظواهر) است. این نشان می‌دهد که عبادت و ارتباط اولیا با حق، از جنس اعمال ظاهری نیست، بلکه حالتی باطنی و بی‌نشان دارد.
• “خوان‌هاشان بی‌خمیر و باده‌هاشان بی‌خمار”: “خوان‌هاشان” (سفره‌های بخشش و فیضشان)، “بی‌خمیر” (بدون نیاز به ماده اولیه و آماده‌سازی ظاهری) است. یعنی بخشش و فیض آن‌ها بی‌واسطه و بی‌زحمت است. همچنین، “باده‌هاشان” (شراب معرفت و سرمستی روحانی‌شان) “بی‌خمار” (بدون عواقب منفی و ناخوشایند پس از مستی) است. این بیت بر بی‌نظیری و کمال فیض اولیا تأکید دارد.

بیت سوم

• “دیده بینای مطلق در میان خلق و حق”: این شاهان (اولیا)، دارای “دیده بینای مطلق” (بینش کامل و حقیقت‌بین) هستند که “در میان خلق و حق” (هم زمان در عالم خلق و در عالم حق) سیر می‌کند. یعنی آن‌ها هم عالم ظاهر را می‌بینند و هم به حقیقت باطن آگاهند.
• “از همه خلقش گزیر و بر همه فرمان گزار”: آن‌ها “از همه خلقش گزیر” (از تمام مخلوقات برگزیده و ممتاز) هستند و “بر همه” (بر تمامی موجودات و امور) “فرمان‌گزار” (حاکم و تأثیرگذار) می‌باشند. این بیان به مقام ولایت تکوینی اولیا اشاره دارد.

بیت چهارم

• “همچو خور عالم فروز و همچو گردون سرفراز”: این اولیا “همچو خور” (مانند خورشید) “عالم‌فروز” (جهان‌روشن‌کننده) هستند و “همچو گردون” (مانند آسمان و فلک) “سرفراز” (بلندمرتبه و با عظمت).
• “هم کلید هشت جنت هم برون از پنج و چار”: آن‌ها “هم کلید هشت جنت” (ورودی و دسترسی به هشت بهشت الهی) هستند (یعنی راه رسیدن به سعادت اخروی). همچنین، آن‌ها “برون از پنج و چار” (فراتر از عالم مادی و حواس ظاهری پنج‌گانه و جهات چهارگانه) قرار دارند. این نشان‌دهنده مقام فرامادی و روحانی آن‌هاست.

بیت پنجم

• “سجده آرد پیش ایشان بانماز و بی‌نماز”: به دلیل عظمت این اولیا، حتی موجوداتی که “نماز” (عبادت) می‌کنند و موجوداتی که “بی‌نماز” (ظاهراً عبادتی ندارند، مانند طبیعت یا جمادات)، همگی “پیش ایشان سجده آرد” (به آنان تعظیم و کرنش می‌کنند). این بیت بیانگر نفوذ معنوی اولیا بر تمام هستی است.
• “پیش ایشان سبز گردد شوره خاک و سبزه زار”: در حضور و به برکت وجود این اولیا، حتی “شوره خاک” (خاک بی‌حاصل و بایر) نیز “سبز” می‌شود و “سبزه‌زار” (مکان‌های سرسبز) نیز سرسبزتر و پربارتر می‌گردند. این مصرع به تأثیر احیاگر و برکت‌بخش وجود اولیا در عالم اشاره دارد که از خشکی و مردگی، حیات و طراوت می‌آفریند.

غزل ۱۰۶۴ مولانا، ستایشی عمیق از مقام والای اولیای الهی و عارفان کامل است. مولانا آنان را واسطه‌ی فیض و رحمت الهی، حاکم بر عالم، و دارای بینش و قدرتی فراتر از ادراکات عادی می‌داند. این غزل نشان می‌دهد که حضور این شاهان حقیقت، موجب حیات معنوی و آبادی عالم می‌شود.