تفسیر غزل شماره ۱۰۴۹ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۱۰۴۹ مولانا، گفت‌وگویی درونی یا بیرونی میان عاشق و معشوق (یا میان دو جنبه از وجود عاشق) است که در آن، عاشق تلاش می‌کند تا معشوق را از خشم و ستیزه بازدارد، اما معشوق با حالتی رندانه و مستی‌آلود، نصیحت‌های او را رد می‌کند. این غزل بر اهمیت مهربانی و وفا در رابطه تأکید دارد، خطر خشم و ستیزه را گوشزد می‌کند، و به تفاوت نگاه عاشق و معشوق به نصیحت اشاره دارد. در نهایت، مولانا به ابدی بودن عشق و بی‌نیازی آن از اسباب ظاهری می‌رسد و به خاموشی دعوت می‌کند.

بخش اول: نصیحت عاشق به معشوق

پرهیز از خشم و ستیزه

مولانا غزل را با نصیحت آغاز می‌کند:

صد بار بگفتمت نگهدار در خشم و ستیزه پا میفشار

«صد بار به تو گفتم که (مراعات حال من را) نگه دار!» «(و) در خشم و ستیزه‌جویی پافشاری مکن (اصرار نورز).» این بیت، شروعی با لحن گلایه و نصیحت است. عاشق از معشوق می‌خواهد که دست از خشونت و نزاع بردارد.

مهربانی و نواختن چنگ وفا

مولانا به اهمیت لطف و وفا اشاره می‌کند:

بر چنگ وفا و مهربانی گر زخمه زنی بزن به هنجار

«بر چنگ وفاداری و مهربانی،» «اگر زخمه (مضراب) می‌زنی (آهنگ می‌نوازی)، به قاعده و شایسته (به هنجار) بزن.» این بیت، استعاره‌ای زیبا از رابطه است. عاشق می‌خواهد که معشوق در رابطه‌اش (چنگ وفا) با او، با لطافت و مهربانی رفتار کند.

پاره شدن یار از زخمه سخت

مولانا به عواقب سخت‌گیری اشاره می‌کند:

دانی تو یقین و چون ندانی کز زخمه سخت بسکلد یار

«تو یقیناً می‌دانی، و چگونه ممکن است ندانی،» «که از زخمه‌ی سخت (سختی و خشونت)، یار (رشته‌ی رابطه/دل عاشق) پاره می‌شود.» این بیت، هشداری صریح از سوی عاشق است که خشونت و بی‌مهری معشوق، می‌تواند به رابطه پایان دهد.

بیداری فتنه و خواب غفلت

مولانا به وضعیت نامطلوب خود اشاره می‌کند:

می‌بخش و مخسب کاین نه نیکوست ما خفته خراب و فتنه بیدار

«(ای معشوق)! مرا ببخش و به خواب غفلت مرو، چرا که این نیکو نیست،» «(که) ما (در غفلت) خفته و تباه باشیم و فتنه و آشوب بیدار باشد.» این بیت، دعوتی است به بیداری و توجه به حال عاشق. عاشق از معشوق می‌خواهد که او را از غفلت برهاند و به رنج‌هایش توجه کند.

بخش دوم: برخورد معشوق با نصیحت عاشق

نصیحت تکراری و خنده‌ی معشوق

مولانا به بی‌تأثیری نصیحت‌ها اشاره می‌کند:

می‌گویم و می‌کنم نصیحت من خشک دماغ و گفت و تکرار

«من (مدام) نصیحت می‌کنم و می‌گویم،» «(اما) من (خودم) خشک‌دماغ (خسته از تکرار) شده‌ام از این گفتن و تکرار کردن.» این بیت، بیانگر ناامیدی و خستگی عاشق از بی‌تأثیری نصیحت‌هایش است.

می‌خندد بر نصیحت من آن چشم خمار یار خمار

«آن چشم خمار و مست (خمار) یار (معشوق)،» «بر نصیحت‌های من می‌خندد.» این بیت، تصویری از بی‌اعتنایی و بی‌خیالی معشوق است. او به جای گوش دادن به نصیحت، با حالتی مست و سرخوش می‌خندد.

تسخر چشم معشوق و طراری نصیحت

مولانا به رد شدن نصیحت توسط معشوق اشاره می‌کند:

می‌گوید چشم او به تسخر خوش می‌گویی بگو دگربار

«چشم او (معشوق) با تمسخر (به تسخر) می‌گوید:» «“خوب می‌گویی! دوباره بگو (نصیحتت را تکرار کن).”» این بیت، نهایت بی‌توجهی معشوق را نشان می‌دهد. او نه تنها نصیحت را جدی نمی‌گیرد، بلکه با طعنه و تمسخر از عاشق می‌خواهد که دوباره آن را تکرار کند.

از تو بترم اگر ننوشم پوشیده نصیحت تو طرار

«(چشم معشوق ادامه می‌دهد:) اگر نصیحت پنهان (پوشیده) و فریبنده‌ی (طرار) تو را نپذیرم و ننوشم (گوش نکنم)،» «از تو بدتر خواهم بود!» این بیت، معشوق، نصیحت عاشق را “پوشیده” و “طرار” (فریبنده) می‌داند. او با این سخن، نصیحت را رد می‌کند و خود را برتر از پذیرفتن آن می‌داند.

ستیزه‌گر و لاابالی، حریف خون‌خوار

مولانا به ماهیت معشوق اشاره می‌کند:

استیزه گرست و لاابالیست کی عشوه خورد حریف خون خوار

«(این معشوق) ستیزه‌جو و بی‌قید و بند (لاابالی) است،» «چگونه حریفی خون‌خوار (کسی که دل‌ها را می‌رباید) می‌تواند فریب (عشوه) بخورد؟» این بیت، بیانگر این است که معشوق چنان خودرأی و قدرتمند است که نصیحت و فریب در او کارگر نیست. او خود بر دل‌ها مسلط است.

بخش سوم: رهایی از ظواهر و عظمت عشق الهی

خاموشی و باغ خدا (سمن‌زار)

مولانا به مقام والای عشق اشاره می‌کند:

خامش کن و از دیش مترسان کز باغ خداست این سمن زار

«ساکت شو (خاموش کن) و از این (اوضاع) مترسان!» «زیرا این گلزار سمن (سمن‌زار) (یعنی این عشق و زیبایی)، از باغ (از منشأ) خداوند است.» این بیت، دعوتی است به سکوت و عدم نگرانی. عاشق به این نتیجه می‌رسد که این عشق و زیبایی، منشأ الهی دارد و نباید از آن ترسید.

بی‌بهار سبز و بی‌سیبلت مهر

مولانا به استقلال عشق از ظواهر اشاره می‌کند:

خاموش که بی‌بهار سبزست بی‌سبلت مهر جان و آذار

«خاموش باش، زیرا (این عشق) بدون بهار سبز است (همیشه تازه و خرم است)،» «(و) بدون نشان و علامت (سبلت مهر)، جان (انسان) و آزار (رنج) (یعنی همیشه زنده و بی‌نیاز به نشانه و بی‌تأثیر از آزار است).» این بیت، نشان‌دهنده‌ی ابدیت و بی‌نیازی عشق الهی از اسباب ظاهری است. این عشق همیشه تازه و زنده است، حتی بدون بهار و بدون نشانه‌ها.

---

نکات مهم

• تناقض در رابطه عاشق و معشوق: عاشق نصیحت می‌کند و معشوق می‌خندد.
• اهمیت مهربانی و وفا: رابطه باید با لطافت و احترام باشد.
• عواقب خشم و ستیزه: پاره شدن رشته‌ی رابطه.
• بی‌تابی و خستگی عاشق: از تکرار نصیحت و بی‌توجهی معشوق.
• رندی و تمسخر معشوق: بی‌اعتنایی به نصیحت و طعنه زدن.
• قدرت و نفوذناپذیری معشوق: او خودرأی و مسلط بر دل‌هاست.
• الهی بودن عشق: عشق و زیبایی، ریشه‌ی الهی دارند.
• ابدی بودن عشق: عشق الهی همیشه تازه و بی‌نیاز از اسباب ظاهری است.

---

نتیجه‌گیری نهایی

غزل ۱۰۴۹ مولانا، درک عمیقی از پویایی رابطه میان عاشق و معشوق، و در نهایت رسیدن به بصیرتی عرفانی است. مولانا با “صد بار بگفتمت نگهدار / در خشم و ستیزه پا میفشار”، در ابتدا با لحنی نصیحت‌آمیز، معشوق را از بی‌مهری و ستیزه‌جویی برحذر می‌دارد. او از معشوق می‌خواهد که “بر چنگ وفا و مهربانی”، “به هنجار” زخمه زند، چرا که “از زخمه سخت بسکلد یار”. عاشق از “خواب غفلت” و “بیداری فتنه” گلایه می‌کند و خود را “خشک دماغ” از “گفت و تکرار” نصیحت‌ها می‌بیند.

اما معشوق با “چشم خمار” خود، بر “نصیحت” عاشق “می‌خندد” و با “تسخر” می‌گوید: “خوش می‌گویی بگو دگربار”. او حتی نصیحت عاشق را “طرار” و “پوشیده” می‌خواند و خود را برتر از پذیرش آن می‌داند. مولانا معشوق را “استیزه گر” و “لاابالی” می‌داند و می‌پرسد که “کی عشوه خورد حریف خون خوار”. این بخش، نشان‌دهنده‌ی بی‌اثر بودن نصیحت در برابر عشق رندانه و قدرتمند معشوق است که از قالب‌های معمولی پیروی نمی‌کند.

در نهایت، مولانا به بصیرت عرفانی می‌رسد و به “خاموش” شدن دعوت می‌کند، چرا که “از باغ خداست این سمن زار” (عشق). او می‌گوید “خاموش که بی‌بهار سبزست / بی‌سبلت مهر جان و آذار”، که بیانگر ابدی بودن، بی‌نیازی عشق الهی از ظواهر فانی (بهار)، و بی‌تأثیر بودن آن از رنج‌ها (آذار) و نیاز به نشانه‌ها (سبلت مهر) است. این غزل پیامی از تسلیم عاشق در برابر معشوقی قدرتمند و رها از قید و بندها، و رسیدن به درکی عمیق‌تر از ماهیت الهی و ابدی عشق را در خود جای داده است.