تفسیر چهار بیت از غزل شماره ۱۰۲۹ دیوان شمس مولانا

مقدمه

این ابیات گزیده‌ای از غزل ۱۰۲۹ دیوان شمس مولاناست که بیانگر شدت اشتیاق عاشق برای فنا در معشوق و دریافت باده‌ی معرفت الهی است. مولانا در این ابیات، جان خود را بر کف گذاشته و با بی‌صبری، درخواست وصال و مستی از یار می‌کند. او تأثیر باده‌ی عشق را در فربه‌کردن جان‌های لاغر می‌ستاید و خود را مشتاق‌تر از همگان برای صبحانه‌ی معنوی می‌داند. در نهایت، به ویژگی باده‌ی عشق که از سینه به چشم می‌آید اشاره می‌کند.

بخش اول: جان‌فشانی و طلب مستی

جان بر کف و سبک‌باری

مولانا ابیات را با بیان جان‌فشانی خود آغاز می‌کند:

جان بر کف خود داری ای مونس جان زوتر من نیک سبک گشتم آن رطل گران زوتر

«ای مونس جان (معشوق)! جانم را بر کف دست خود داری (یعنی من جان‌فشانم)، زودتر (آن را بگیر و مرا به وصال برسان)،» «من به خوبی سبک‌بار شدم (از تعلقات رها گشتم)، زودتر آن جام سنگین (رطل گران: کنایه از باده‌ی سنگین معرفت) را بیاور.» این بیت نشان‌دهنده‌ی آمادگی کامل عاشق برای فنا در معشوق است. او از تعلقات دنیوی رها شده و مشتاق دریافت معرفت عمیق (رطل گران) از معشوق است.

باده‌ی فربه‌کننده جان

مولانا به تأثیر باده‌ی معرفت اشاره می‌کند:

از باده بسی ساغر فربه کن هر لاغر هر چند سبک دستی ای دست از آن زوتر

«(ای ساقی!) از (آن) باده، بسیاری از ساغرها را (که جان‌های تشنه و لاغرند) فربه (سرشار و پرمایه) کن،» «هرچند (در بخشش) چابک‌دست هستی (سبک دستی)، ای (دست معشوق)! زودتر از آن (که هستی، باده ببخش).» این بیت بیانگر قدرت تحول‌بخش باده‌ی عشق و معرفت است که جان‌های لاغر و ناتوان را توانمند و سرشار می‌سازد. مولانا از معشوق می‌خواهد که هرچه زودتر این باده را ببخشد.

مشتاق‌تر از همگان به صبوح

مولانا به اشتیاق خود برای وصال اشاره می‌کند:

ای بر در و بام تو از لذت جام تو جان‌ها به صبوح آیند من از همگان زوتر

«ای معشوق! از (عشق) درگاه و بلندی (مقام) تو، و از لذت جام (شراب معرفت) تو،» «جان‌ها (سالکان) برای نوشیدن باده‌ی صبحگاهی (صبوح: کنایه از فیض صبحگاهی معنوی) می‌آیند، (اما) من از همه‌ی آن‌ها زودتر می‌آیم (و مشتاق‌ترم).» این بیت نشان‌دهنده‌ی شور و اشتیاق بی‌حد مولانا برای دریافت فیض الهی است و خود را در این مسیر، پیشروتر و مشتاق‌تر از دیگران می‌داند.

باده‌ای که از سینه به چشم می‌آید

مولانا به ویژگی خاص باده‌ی عشق اشاره می‌کند:

سودای تو می‌آرد زان می که نه قی آرد از سینه به چشم آید از نور عیان زوتر

«عشق تو (سودای تو) از آن شراب (می) می‌آورد که استفراغ (قی) نمی‌آورد (و موجب رهایی از تعلقات است، نه سردرگمی)،» «(بلکه) از سینه (دل) به چشم (دیده‌ی باطنی) می‌آید، و زودتر از هر نور آشکار (عِیان) (ظاهر می‌شود).» این بیت به ماهیت خاص باده‌ی عشق اشاره می‌کند؛ شرابی که نه تنها مسموم‌کننده نیست، بلکه از عمق دل (سینه) برمی‌آید و به دیده‌ی باطن (چشم) می‌رسد، و حقایق را آشکارتر از هر نور ظاهری نمایان می‌سازد.