تفسیر غزل شماره ۱۰۲ دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۱۰۲ از دیوان شمس مولانا با مطلع «سلیمانا بیار انگشتری را / مطیع و بنده کن دیو و پری را»، غزلی است سرشار از مضامین عرفانی و اشاره به سلطنت معنوی انسان کامل و غلبه عشق بر قوای نفسانی. مولانا در این غزل با بهره‌گیری از داستان حضرت سلیمان و نگین انگشتری او که نماد قدرت الهی و چیرگی بر جن و انس بود، به تبیین مقام انسان واصل و تأثیر عشق بر عالم هستی می‌پردازد.

تفسیر اجمالی:

این غزل با خطاب به سلیمان آغاز می‌شود، اما سلیمان در اینجا نه صرفاً پیامبر تاریخی، بلکه نمادی از انسان کامل و ولیّ الهی است که به واسطه فیض و قدرت حق، بر تمام قوای درونی و بیرونی خود مسلط شده است. انگشتری سلیمان نیز نمادی از ولایت الهی و اسم اعظم است که به انسان کامل عطا می‌شود.

شرح ابیات منتخب:

• سلیمانا بیار انگشتری را / مطیع و بنده کن دیو و پری را: خطاب به انسان کامل که با دستیابی به “انگشتری” ولایت و قدرت الهی، می‌تواند “دیو و پری” یعنی قوای نفسانی، وسوسه‌ها، و حتی موجودات پنهان را تحت اراده و کنترل خود درآورد. این تسلط نه با قدرت جسمانی، بلکه با نیروی معنوی و عشق حاصل می‌شود.

• برآر آواز ردوا علیَّ / منور کن سرای شش دری را: “ردوا علیَّ” عبارتی است که به بازگشت لشکر سلیمان اشاره دارد. در اینجا می‌تواند به جمع شدن تمام پراکندگی‌های وجودی سالک و تمرکز قوا برای رسیدن به حقیقت اشاره داشته باشد. “سرای شش دری” نمادی از عالم جسمانی یا وجود انسان با حواس شش‌گانه است که با نور معرفت و عشق الهی منور می‌شود.

• برآوردن ز مغرب آفتابی / مسلم شد ضمیر آن سری را: برآمدن آفتاب از مغرب از نشانه‌های قیامت است و در اینجا می‌تواند نمادی از تحول عظیم درونی و دگرگونی بنیادین در ادراک سالک باشد که حقایق پنهان بر او آشکار می‌گردد. این ادراک و شهود برای “آن سری” یعنی انسان واصل و صاحب سرّ الهی مسلم و قطعی است.

• بدین سان مهتری یابد هر آن کس / که بهر حق گذارد مهتری را: این بیت به وضوح بیانگر این حقیقت عرفانی است که سلطنت حقیقی و آقایی معنوی نصیب کسی می‌شود که از خودخواهی و ریاست‌های دنیوی دست کشیده و مهتری و سروری را برای خدا و در راه او طلب کند.

• مترس از چیرگی نفس سرکش / کز این دم بگسلاند محتری را: خطاب به سالک است که در مسیر سلوک، نباید از غلبه نفس اماره و وسوسه‌های آن هراس داشته باشد. با مدد “این دم” (دم مسیحایی عشق الهی یا انفاس قدسی پیر و مراد)، می‌توان بندهای نفس را گسست و از سلطه آن رها شد. “محتری” به معنی محتشم و صاحب جاه و حشمت است و در اینجا می‌تواند نمادی از نفس فربه‌شده و خودبین باشد.

• چو دید آن طایر اقبال در دام / به غیر از دست تو نشناخت فری را: “طایر اقبال” نمادی از جان یا روح انسان است که در دام کالبد مادی و تعلقات دنیوی گرفتار شده است. این جان تنها راه رهایی و فریادرسی خود را در دست انسان کامل و ولیّ حق می‌بیند. “فرّی” به معنی نجات و رهایی است.

• اگر چه مست و رند و عشقبازم / نگیرم تا نگیری آن سری را: مولانا با تواضع عارفانه خود را مست و رند و عشقباز معرفی می‌کند، اما تأکید دارد که تا زمانی که “آن سرّ” (سرّ الهی، حقیقت مطلق) را درنیابد و به وصال کامل نرسد، آرام و قرار نخواهد گرفت و از طلب باز نخواهد ایستاد.

• خموش ای بلبل شیرین نواگو / که معشوق از برون آید بری را: این بیت می‌تواند خطاب به شاعر (مولانا) یا هر سالکی باشد که در حال بیان تجربیات عرفانی خود است. سکوت در برابر عظمت معشوق و انتظار تجلی او که “از برون آید”، نشانه‌ای از نهایت تسلیم و فنا در برابر حق است. “بری” به معنی رها و بی‌نیاز است و می‌تواند اشاره به تجلی بی‌حجاب معشوق باشد.

درونمایه اصلی غزل:

درونمایه اصلی غزل ۱۰۲، مقام انسان کامل و ولیّ الهی است که به واسطه عشق و جذبه الهی، بر عالم کائنات و قوای درونی خود مسلط می‌شود. غزل بر اهمیت فناء فی‌الله و رهایی از خودبینی برای رسیدن به بقای بالله و سلطنت معنوی تأکید دارد. همچنین، نقش پیر و مراد (که در دیوان شمس اغلب نمادی از شمس تبریزی است) در هدایت سالک و دستگیری او برای رهایی از دام نفس، در این غزل مشهود است.