تفسیر غزل شماره ۱۰۰۸ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۱۰۰۸ مولانا، غزلی با مطلع عربی و محتوای ستایش خداوند و عشق الهی است. مولانا در این غزل، با تأکید بر بی‌شمار بودن نعمت‌های الهی و مقبولیت کوشش‌های بندگان، به دعوت خداوند برای پرستش و کرامت بخشیدن او به بندگان اشاره می‌کند. او لذت وعده‌ی وصال و اهمیت سعادت را بیان می‌دارد و در نهایت، به جذبه‌ی “سعد” خاصی که صد دل را می‌رباید، اشاره می‌کند.

نعمت‌های بی‌شمار و تلاش‌های مقبول

مولانا غزل را با ستایش خداوند آغاز می‌کند:

یا من نعماه غیر معدود و السعی لدیه غیر مردود

«ای کسی که نعمت‌هایش بی‌شمار (غیر معدود) است،» «و کوشش (السعی) در نزد او (لدیه) هرگز رد نمی‌شود (غیر مردود).» این بیت، بیانگر کرم بی‌کران خداوند و پذیرش اعمال بندگان. این دو مصرع به زبان عربی فصیح، عظمت الهی را در آغاز غزل بیان می‌کنند.

دعوت به بندگی و ستایش‌گری

مولانا به دعوت خداوند و مقام ستایش‌گری اشاره می‌کند:

قد اکرمنا و قد دعانا کی نعبده و نعم معبود

«به راستی (خداوند) ما را گرامی داشت (اکرمنا) و ما را دعوت کرد،» «تا او را بپرستیم (کی نعبده) و چه نیکو پروردگاری (نعم معبود) است!» این بیت نیز به عربی، تأکید بر لطف خداوند در دعوت انسان به پرستش و بیان کمال و نیکویی او در مقام معبود.

لا یطلب حمدنا لفخر بل یجعلنا بذاک محمود

«(خداوند) ستایش (حمد) ما را برای فخر و مباهات (لفخر) خود نمی‌خواهد،» «بلکه (با ستایش) ما را به واسطه‌ی آن ستوده‌شده (محمود) قرار می‌دهد.» این بیت، بیانگر این نکته که ستایش انسان از خداوند به نفع خود انسان است، نه خداوند، و موجب بالا رفتن مقام انسان می‌شود.

بشارت وصال و حلاوت وعده

مولانا به وعده‌ی وصال و شیرینی آن اشاره می‌کند:

قد بشر باللقاء صدقه من حضرته الکریم مورود

«به راستی که او (خداوند)، با صدق و راستی، بشارت (بشر) به دیدار (باللقاء) داده است،» «(و) از حضور کریم او (حضرة الکریم)، (لطف و رحمت) وارد می‌شود (مورود: وارد شده).» این بیت، تأکید بر راستگویی خداوند در وعده‌ی دیدار و وصال و کرم او.

و الوعد من الحبیب حلو و السعی الی السعود مسعود

«و وعده (الوعد) از سوی دوست (الحبیب) شیرین (حلو) است،» «و کوشش (السعی) به سوی سعادت‌ها (السعود) مبارک (مسعود) است.» این بیت، بیانگر لذت و شیرینی وعده‌ی وصال الهی و میمون بودن تلاش در راه کسب سعادت.

سعادت خاص و ربایش دل‌ها

مولانا غزل را با اشاره به “سعدی” خاص به پایان می‌برد:

خاصا سعدی که او به هر دم صد دل به سعود خویش بربود

«به ویژه (خاصا) آن سعادت (سعدی) که او (آن سعادت)، در هر لحظه (به هر دم)،» «صدها دل را به سوی سعادت (سعود) خود ربود (و جذب کرد).» این بیت، بیانگر جاذبه‌ی فوق‌العاده‌ی یک سعادت خاص (که می‌تواند سعادت وصال، یا تجلی انسان کاملی چون شمس باشد) که قادر است دل‌های بی‌شماری را به سوی خود جذب کند.

نکات مهم

• نعمت‌های بی‌کران الهی: خداوند نعمت‌هایی بی‌شمار دارد.
• پذیرش اعمال بندگان: تلاش‌های انسان در نزد خداوند مقبول است.
• دعوت به بندگی: خداوند انسان را گرامی داشته و به پرستش خود دعوت کرده است.
• منفعت ستایش برای انسان: ستایش خداوند نه برای فخر او، بلکه برای ستوده شدن انسان است.
• وعده‌ی حقیقی وصال: خداوند به راستگویی وعده‌ی دیدار داده است.
• شیرینی وعده‌ی دوست: وعده‌ی معشوق حقیقی شیرین و دلپذیر است.
• مبارکی کوشش برای سعادت: تلاش در راه کسب سعادت، مبارک و نتیجه‌بخش است.
• جذبه‌ی سعادت خاص: نوعی از سعادت (معنوی/تجلی الهی) وجود دارد که قادر است دل‌های فراوانی را به سوی خود بکشاند.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۰۰۸ مولانا، مناجاتی زیبا و ستایشی عمیق از خداوند است که با ابیاتی عربی آغاز می‌شود تا شکوه و عظمت کلام الهی را بازتاب دهد. مولانا با بیان “یا من نعماه غیر معدود / و السعی لدیه غیر مردود”، به بی‌کران بودن لطف و نعمت خداوند و پذیرش بی‌قید و شرط تلاش‌های بندگان اشاره می‌کند. او “اکرام” و “دعوت” خداوند را برای “نعبده” (پرستش) یادآور می‌شود و او را “نعم معبود” می‌خواند، که همگی تأکیدی بر جایگاه والای الهی است.

مولانا سپس به جنبه‌ی خودشناختی ستایش می‌پردازد: “لا یطلب حمدنا لفخر / بل یجعلنا بذاک محمود.” این بیت نشان می‌دهد که ستایش ما، نه برای افزودن به فخر خداوند، بلکه برای بالا بردن مقام خود ما و “محمود” (ستوده) شدن ماست. او “بشارت باللقاء صدقه” خداوند را از “حضرته الکریم” ذکر می‌کند، که تأکیدی بر راستگویی و کرم او در وعده‌ی دیدار است. مولانا شیرینی “وعد من الحبیب” و مبارکی “السعی الی السعود” را بیان می‌کند و به اشتیاق عاشق برای رسیدن به سعادت حقیقی اشاره دارد. در نهایت، مولانا با اشاره به “سعدی” خاصی که “به هر دم / صد دل به سعود خویش بربود”، به جذبه‌ی یک سعادت متعالی (که می‌تواند همان سعادت وصال و قرب الهی باشد یا جلوه‌ای از انسان کامل) اشاره می‌کند که قادر است قلوب بی‌شماری را به سوی خود جذب کند. این غزل پیامی از شکرگزاری، امید به وصال، و اشتیاق به سعادت جاودان در پرتو عشق الهی را در خود جای داده است.