تفسیر غزل شماره ۳۲۲۹ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، خطابی عاشقانه و همراه با گله‌مندی از معشوق الهی است که او را ولی نعمت و سلطان خود می‌داند. مولانا در این غزل، معشوق را بی‌نظیر و احاطه‌کننده بر تمام هستی می‌خواند. او از خرابی و ویرانی وجود خود در اثر فراق شکایت می‌کند و از معشوق می‌پرسد که چگونه با وجود وفایش، عاشق را در فراموشی و جفا رها کرده است. غزل به درد جانکاه دوری و اشک‌های بی‌امان اشاره دارد و در نهایت، با طلب لطف و تاکید بر حضور دائمی معشوق در روح به پایان می‌رسد.

ستایش معشوق و گله از جفا (بیت ۱ تا ۴)

غزل با ستایش معشوق و ابراز نیاز به او آغاز می‌شود: “یا ولی نعمتی و سلطانی / سابق‌الحسن ما له ثانی” ای ولی نعمت و ای سلطان من! تو در زیبایی پیشگام و بی‌مانند هستی.

“انت بحر تحیط بالدنیا / مدمن جوهر و مرجان” تو دریایی هستی که دنیا را در بر گرفته است، سرشار از گوهر و مرجان (اشاره به فراوانی فیض و بخشش معشوق).

“کان بنیان عبد کم خربا / رمنی هو و شید ارکانی” (اگرچه) بنای بنده (وجود من) چقدر خراب شد، او (معشوق) مرا از نو ساخت و ارکان وجودم را محکم کرد. (این بیت می‌تواند اشاره به دوره‌ی پیش از عشق و ویرانی وجود، و سپس بازسازی آن توسط معشوق باشد.)

“کیف هذاالجفا و انت وفا؟ / کیف اردیتنی بنسیان” چگونه این جفا (دوری و بی‌توجهی) از تو سر می‌زند، در حالی که تو خود عین وفایی؟ چگونه مرا به فراموشی سپردی و از پای درآوردی؟

درد فراق و اشک عاشق (بیت ۵ و ۶)

مولانا به تأثیر دردناک فراق و اشک‌های خود اشاره می‌کند: “حیة البین کلما هاجت / لسعت مثل لسع ثعبان” مار جدایی (حیة البین)، هرگاه طغیان می‌کند (هاجت)، می‌گزد، مانند گزیدن مار (ثعبان). (اشاره به درد و زهر فراق).

“ظل خدی مزعفرا کدرا / سال دمعی کمایع آن” صورتم (گونه‌ام) زرد و کدر (غمگین) شد، اشک‌هایم مانند آب جاری و روان شد (کمیع آن، به معنای مایعی که جاری شود).

طلب لطف و حضور معشوق (بیت ۷ تا ۹)

مولانا به نیاز خود به لطف معشوق و حضور دائمی او اشاره می‌کند: “ارع قلبا هواک ساکنه / لیس لی غیر عطفکم بانی” به قلبی که عشق تو در آن ساکن است، توجه کن و آن را رعایت کن، برای من جز لطف و عطای شما هیچ پناهی نیست.

“شمتت فی‌الشجون اعدائی / کم تباکؤا علی اخوانی” دشمنانم در غم‌هایم شادمانی کردند، چقدر بر من، برادرانم گریستند. (اشاره به شدت غم و تنهایی عاشق).

“یا محیطا بروحه‌الدنیا / انت بالروح حاضر دانی” ای احاطه کننده بر روح دنیا (ای کسی که روحت تمام جهان را فرا گرفته است)! تو (ای معشوق) با روح خود همواره حاضر و نزدیکی.

این غزل با زبانی دلنشین و سرشار از عاطفه، به گله‌مندی عاشق از جفای معشوق و در عین حال، به یقین او از حضور و وفای معشوق می‌پردازد. مولانا در این غزل، درد فراق را با تصاویری قوی بیان می‌کند و در نهایت، به مقام والای معشوق در هستی اشاره دارد.