تفسیر غزل شماره ۳۲۲۱ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ستایشی شورانگیز از معشوق (که در اینجا با نام لیلی آمده) و فضای وصال و فیض الهی است. مولانا در این غزل، سلام و درود به حریم معشوق می‌فرستد و باده‌ی زلال عشق را مایه ربیع وصل و نعمت فراگیر برای همگان می‌داند. او دعوت به نوشیدن پیوسته‌ی این باده می‌کند و بر دوری قلب و چشم از ظلمات و غفلت در پرتو این وصال تأکید می‌ورزد.

سلام بر حریم لیلی و باده‌ی زلال (بیت ۱ و ۲)

غزل با سلام به حریم معشوق و اشاره به باده‌ی زلال آغاز می‌شود: “الا حریم لیلی، علیکم سلامی / ادرتم علینا صفیةالمدام” آگاه باشید! ای حریم (مقام) لیلی (معشوق)! سلام من بر شما باد. (شما) باده‌ی ناب و زلال (صفیة المدام) را بر ما گرداندید (نوشاندید).

“فذا ربیع وصل و نوبة التلاقی / و نعمة احاطت جمیعة الانام” پس این (زمانه)، بهار وصال و نوبت ملاقات‌هاست، و نعمتی است که تمام خلایق (جمیعة الانام) را در بر گرفته است.

گردش جام‌ها و ولیمه‌ی کرامت (بیت ۳ و ۴)

مولانا به نوشیدن پیوسته‌ی باده و ولیمه‌ی بزرگان اشاره می‌کند: “تداولوا کوسا واسکروا رؤسا / کذا بکون خقا ولیمة الکرام” جام‌ها را دست به دست کنید و سرها را مست سازید، چنین است که ولیمه‌ی (ضیافت) بزرگان (کرام) حقاً (خقاً) برپا می‌شود.

“فوصلکم مدید صلوا بلا انقطاع / و نزلکم مزید کلوا بلا غرام” پس وصال شما (به معشوق) پیوسته و طولانی است، پس بی‌وقفه (در این وصل) نماز گزارید (و پیوسته باشید)، و روزی شما فزون است، پس بدون حرص و ولع (غرام) بخورید. (اشاره به فراوانی نعمت‌های معنوی).

رهایی از ظلمات و بی‌خوابی عشق (بیت ۵)

مولانا به اثرات عشق در رهایی از غفلت و بیداری باطنی اشاره می‌کند: “فلا یهیم قلبی بظلمة اللیالی / ولا تعام عینی علت عن‌المنام” پس نه قلبم در تاریکی شب‌ها سرگردان می‌شود، و نه چشمانم کور و بی‌بصیرت می‌گردد، (چرا که) از خواب (غفلت) رها شده است (عَلَت عن المنام، یعنی بالاتر رفت و از خواب بیدار شد).

این غزل با زبانی شاد و پر انرژی، به دعوت به سوی عشق و بهره‌مندی از فیوضات آن می‌پردازد و فضای یک بزم روحانی را به تصویر می‌کشد که در آن، وصال معشوق مایه‌ی حیات، روشنی و رهایی از تمام غم‌ها و غفلت‌هاست.