تفسیر غزل شماره ۳۲۱۷ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، گفت‌وگوی نمادین با “جام” (کأس) است که در اینجا نمادی از عشق الهی یا روح انسانی است. جام در این غزل، از زندانی بودن خود گلایه می‌کند و خواستار رهایی و تجربه شدن است. مولانا از طریق این نماد، به عمق و پنهانی حقیقت عشق و لزوم رسیدن به ساقی حقیقی (معشوق ازلی) برای درک آن اشاره می‌کند. غزل بر ضرورت مستی معنوی، رهایی از ظواهر و رسیدن به خودآگاهی برای احیای روح تأکید دارد.

گلایه‌ی جام و طلب رهایی (بیت ۱ و ۲)

غزل با سخن گفتن از زبان جام آغاز می‌شود: “قالت الکأس ارفعونی کم تحبسونی / ان جسمی فی زجاج بالنوی لا تکسرونی” جام گفت: “مرا بلند کنید (برگیرید)، چقدر مرا زندانی می‌کنید؟!” “همانا جسم من در (شیشه‌ی) بلور است؛ با سنگ (نوی، به معنای هسته‌ی خرما یا سنگ) مرا نشکنید (بلکه با لطافت برگیرید).” (اشاره به لطافت و قداست باده‌ی عشق و روح).

“اجعلوا الساقی خبیرا عارفا عنه سلونی / اننی لست احب المفتری لا تظلمونی” (جام ادامه می‌دهد): “ساقی را کارشناس و عارف بدانید و از او (درباره‌ی من) بپرسید.” “همانا من ستمگر و افترازننده را دوست ندارم، به من ظلم نکنید (با تفسیر غلط یا استفاده نادرست از من).”

فراتر از مستی و طلب حق (بیت ۳ و ۴)

مولانا به لزوم مستی عمیق‌تر و طلب حقیقت اشاره می‌کند: “فاذا انتم سکرتم فوق السکر سکرا / فاقرعوا باب‌التقاضی واسألوا لا تقنطونی” پس اگر شما (فقط) مست شدید و فراتر از مستی، (به مقام) مستی (دیگری) نرسیدید، در (این صورت) درِ خانه‌ی دادخواهی (باب التقاضی) را بکوبید و (حق خود را) طلب کنید، و مرا ناامید نکنید. (یعنی اگر مستی ظاهری شما را به حقیقت نرساند، به درگاه حق رجوع کنید و ناامید نشوید).

“کنت فی سیر خفی صورتی فی‌ذالسکون / خلتمنی کالجماد ذاک من نکس العیون” (جام می‌گوید یا مولانا از حال خود می‌گوید): “من در سیر و حرکتی پنهان بودم در حالی که صورتم در سکون بود (ظاهرم ثابت بود، اما درونم در حرکت). مرا مانند جماد پنداشتید؛ این (اشتباه) از کج‌بینی چشمان (نَکس العیون) شما بود (که ظاهر را دیدید نه باطن را).“

هوشیاری و پرهیز از غفلت (بیت ۵ و ۶)

مولانا به هوشیاری و پرهیز از ظنون و مرگ معنوی اشاره می‌کند: “ان اردتم انتعاشا فاتقوا مکرالظنون / ان نکستم فاستقیموا واحذروا ریب‌المنون” اگر رهایی و تازگی (انتعاش) می‌خواهید، از مکر گمان‌ها (ظنون) بپرهیزید (که شما را فریب ندهد). اگر منحرف شدید (نَکَستُم)، پس استقامت ورزید و از شک (و وسوسه) مرگ (معنوی) بر حذر باشید.

این غزل با نمادپردازی “جام”، به لایه‌های عمیق حقیقت، مستی روحانی، و ضرورت بصیرت درونی برای درک حقایق پنهان اشاره دارد. مولانا مخاطبان خود را به رهایی از ظواهر و جستجوی حقیقی برای رسیدن به جوهر وجودی خود فرا می‌خواند.