تفسیر غزل شماره ۱۴۹۸ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر بیداری روحی عاشق از غفلت و روی آوردن کامل به سوی معشوق الهی است. مولانا با دعوت از معشوق و ابراز بیزاری از غیر او، به تغییر بنیادین درونی و تبدیل شدن به مقیم خانه‌ی خمار (محل مستی عشق) اشاره می‌کند. او پرواز به سوی کوه قاف (نماد کمال) و شیرین شدن جهان با فیض الهی را توصیف می‌کند و در نهایت، خود را تجسم اسرار الهی می‌داند.

بیداری از غفلت و اقامت در خانه خمار (بیت ۱ و ۲)

غزل با دعوتی پرشور و بیان تحول درونی آغاز می‌شود: “بیا کز غیر تو بیزار گشتم / وگر خفته بُدَم بیدار گشتم“. ای معشوق! بیا، چرا که من از هر آنچه غیر توست، بیزار و روی‌گردان شدم. و اگر (پیش از این) در خواب غفلت بودم، (اکنون) بیدار گشتم.

“بیا ای جان که تا روز قیامت / مقیم خانهٔ خمار گشتم“. بیا ای جان (ای معشوق)، که (به برکت تو) تا روز قیامت (همیشه و ابدی)، مقیم و ساکن خانه‌ی خمار (محل باده‌نوشی و مستی عشق) گشتم.

پرواز به کوه قاف و شیرینی جهان (بیت ۳ و ۴)

مولانا به طی طریق عرفانی و شیرین شدن تجربه زندگی اشاره می‌کند: “ز پرّ و بال خود گل را فشانَد / به کوه قاف خود طیّار گشتم“. (مرغ جان من) از بال و پر خود (قدرت روحانی خویش)، گِل (آلودگی‌ها و تعلقات مادی) را تکاند و دور ریخت. و خود به سوی کوه قاف (نماد بلندترین جایگاه معنوی و کمال)، پروازکننده (طیّار) شدم.

“تُرُش دیدم جهانی را من از ترس / در آن دوشاب چون آچار گشتم“. (قبلاً) از ترس (و نگرانی‌های دنیا)، جهان را تلخ و ترش می‌دیدم. (اما اکنون) در آن دوشاب (شیرینی عشق)، مانند آچار (ماده‌ای که باعث شیرینی و تندی دلنشین می‌شود) گشتم (یعنی از جهان ترش نیز، طعم خاصی یافتم).

شیرینی عقیده و بریدن از خود (بیت ۵ و ۶)

مولانا به تغییر نگرش و رهایی از تعلقات ظاهری و درونی اشاره می‌کند: “عقیده این چنین سازید شیرین / که من زین خمره شکربار گشتم“. (با عشق الهی) عقیده‌ی خود را چنین شیرین سازید، که من از این خماره (خمره‌ی شراب عشق)، مانند شکر، شیرین و بارور شدم.

“یکی چندی بریدم من از اغیار / کنون با خویشتن اغیار گشتم“. مدتی از اغیار (غیر معشوق، یعنی دیگران و تعلقات بیرونی) بریدم و دوری کردم. اکنون (آن‌قدر در عشق فانی شده‌ام که) با خویشتن خود (نفس و خودی‌ام) نیز بیگانه (اغیار) گشتم.

عبرت از دیگران و تجسم اسرار (بیت ۷ و ۸)

مولانا به آگاهی عمیق‌تر و تبدیل شدن به منبع معرفت اشاره می‌کند: “ز حال دیگران عبرت گرفتم / کنون من عبره الابصار گشتم“. از حال و سرنوشت دیگران (کسانی که در غفلت بودند) عبرت و درس گرفتم. اکنون من خود به (مایه) عبرت چشم‌ها (عبره الابصار، یعنی مایه‌ی بصیرت و آگاهی برای دیگران) گشتم.

“بیا ای طالب اسرار عالم / به من بنگر که من اسرار گشتم“. ای طالب اسرار عالم! بیا، و به من بنگر (و دقت کن)، چرا که من خود تجسم اسرار (الهی) گشتم.

رهایی از جبه و دستار و از مرکزیت نقطه (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا به رهایی از قیدهای ظاهری و محدودیت‌های فکری اشاره می‌کند: “بدان بسیار پیچید این سر من / که گرد جبه و دستار گشتم“. سر من (فکر و ذهن من) به خاطر آن (تعلقات ظاهری) بسیار پیچیده و مشغول بود، که (همیشه) به دنبال (حفظ) جبه و دستار (لباس و جایگاه ظاهری) بودم (و خود را اسیر قیدهای ظاهری کرده بودم).

“از آن محبوس بودم همچو نقطه / که گرد نقطه چون پرگار گشتم“. (قبلاً) از آن جهت که (اسیر) نقطه (مرکزیت خود و خودبینی) بودم، مانند نقطه محبوس بودم (محدود و بی‌حرکت). (اما اکنون) چون پرگار (که خود ثابت است و دور خود دایره می‌کشد)، گرد نقطه (تمام عالم را) گشتم (و بر آن محیط شدم). (اشاره به رهایی از محدودیت فردیت و احاطه بر عالم).

این غزل با زبانی پرشور و نمادین، به بیداری معنوی، فنا در عشق، رهایی از قیدهای نفسانی و ظاهری، و رسیدن به مقام آگاهی و تجسم اسرار الهی در نگاه مولانا می‌پردازد.