تفسیر غزل شماره ۱۴۹۵ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی شورانگیز به شجاعت در مسیر عشق و رهایی از قیدهای ظاهری و اعتباری است. مولانا خطاب به سالک، او را به ترک خامی و پیوستن به “یاران بدنام” (رندان و عشاق رها از قید) تشویق می‌کند. او دنیا را دامی با دانه‌های فریبنده می‌داند و “ناموس” (حفظ آبرو و خودبینی) را مانعی بزرگ در راه عشق. غزل با تأکید بر صبر در آتش عشق و درخواست نشان دادن راه خمخانه، به وصال با “پیر میخانه” و مرگ عاشقانه ختم می‌شود.

دعوت به عاشقی و رهایی از خامی (بیت ۱ و ۲)

غزل با دعوتی مستقیم آغاز می‌شود: “اگر تو نیستی در عاشقی خام / بیا مگریز از یاران بدنام“. اگر تو در عاشقی خام و نپخته نیستی (و جدی هستی)، بیا و از یاران بدنام (عاشقان و رندانی که به خاطر عشق از نگاه مردم بدنام شده‌اند) فرار نکن.

“تو آن مرغی که میل دانه داری / نباشد در جهان یک دانه بی‌دام“. تو (ای انسان) آن پرنده‌ای هستی که میل به دانه (تعلقات دنیا و هوس‌ها) داری. (اما بدان که) در جهان حتی یک دانه هم بدون دام (گرفتاری و بلا) نیست. (اشاره به فریبنده بودن لذات دنیوی).

رهایی از ناموس و همنشینی با قلاش (بیت ۳ و ۴)

مولانا به ضرورت رهایی از خودبینی و همنشینی با اهل عشق اشاره می‌کند: “مکن ناموس و با قلاش بنشین / که پیش عاشقان چه خاص و چه عام“. “ناموس” (حفظ آبرو و خودبینی) مکن و با قلاش (اهل فقر و رندی، بی‌بندوبار در ظاهر اما رها از قیدها) همنشین شو. که در نزد عاشقان حقیقی، چه خاص (خواص جامعه) و چه عام (عوام)، همه یکسانند (هیچ تفاوتی نیست).

“اگر ناموس راه تو بگیرد / بکش او را و خونش را بیاشام“. اگر “ناموس” (حفظ آبرو و خودبینی) راه تو (به سوی عشق) را سد کرد، او را بکش (آن را از بین ببر) و خونش را (نمادی از نابودی کامل آن) بیاشام. (اشاره به ضرورت قربانی کردن نفس و خودبینی در راه عشق).

صبر در آتش و راه خمخانه (بیت ۵ و ۶)

مولانا به لزوم تحمل سختی در عشق و طلب راه معرفت اشاره می‌کند: “که این سودا هزاران ناز دارد / مکن ناز و بکش ناز و بیارام“. چون این سودا (عشق الهی) هزاران ناز و عشوه (سختی و امتحان) دارد، تو ناز مکن (ناز نفروش)، بلکه ناز (امتحان و سختی) را بکش (تحمل کن) و آرام بگیر (در راه عشق ثابت‌قدم باش).

“حریفا اندر آتش صبر می کن / که آتش آب می گردد به ایام“. ای رفیق! در آتش (سختی‌های عشق) صبر کن، که (با گذشت) ایام، آن آتش (سختی) به آب (رحمت و آرامش) تبدیل می‌شود.

رهایی از جهان و جستجوی کوی قلاشان (بیت ۷ و ۸)

مولانا به بی‌اعتنایی به دنیا و اشتیاق به اهل عشق اشاره می‌کند: “نشان ده راه خمخانه که مستم / که دادم من جهانی را به یک جام“. (ای ساقی یا راهنما!) راه خمخانه (خانه‌ی باده‌فروشی، نماد محفل عرفان و عشق) را نشان بده، زیرا من مستم (از عشق). که من (در مستی عشق) یک جهان (دنیا و تمام تعلقاتش) را به یک جام (باده‌ی عشق) بخشیدم (از همه چیز گذشتم).

“برادر کوی قلاشان کدام است / اگر در بسته باشد رفتم از بام“. برادر! کوی قلاشان (محل زندگی رندان و عاشقان رها) کجاست؟ اگر درش بسته باشد (مانعی وجود داشته باشد)، من از روی بام (با سماجت و بی‌باکی) وارد می‌شوم.

مرگ عاشقانه در محضر پیر میخانه (بیت ۹)

غزل با بیان اوج عشق و فنای عاشقانه پایان می‌یابد: “به پیش پیر میخانه بمیرم / زهی مرگ و زهی برگ و سرانجام“. می‌خواهم در محضر پیر میخانه (پیر کامل و مرشد) بمیرم (فانی شوم). چه مرگ نیکویی (زهی مرگ) و چه سرمایه (برگ) و عاقبت (سرانجام) مبارکی!

این غزل با زبانی پرشور و بی‌پروا، به اصول اساسی عرفان از دیدگاه مولانا، شامل رهایی از خود، تحمل سختی‌ها در راه عشق، پیوستن به اهل فنا و رسیدن به مرگ اختیاری در محضر پیر، می‌پردازد.