تفسیر غزل شماره ۱۴۵۶ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر پافشاری و تعصب عاشقانه بر “جرم عشق” و رهایی از قید عقل و توبه است. مولانا عشق را چنان والا می‌داند که توبه از آن را امری مذموم می‌شمارد. او با اشاره به داستان مجنون و لیلی، خود را در مقام بالاتری از عشق می‌بیند و وجود خود را هم عین درد و هم عین درمان معرفی می‌کند. غزل در نهایت، به پرواز روح از قید اندیشه و جسمانیت می‌رسد.

پافشاری بر “جرم عشق” (بیت ۱ و ۲)

غزل با نفی توبه از عشق آغاز می‌شود: “توبه نکنم هرگز زین جرم که من دارم / زان کس که کند توبه زین واقعه بیزارم“. من هرگز از این “جرم” (عشق) که به آن مبتلا هستم، توبه نخواهم کرد. و از کسی که از این “واقعه” (عشق) توبه کند، بیزارم و رویگردانم. (در نگاه مولانا، عشق ورزیدن نه تنها گناه نیست، بلکه کمال است و توبه از آن، نقص).

“مجنون ز غم لیلی چون توبه نکرد ای جان / صد لیلی و صد مجنون درجست در اسرارم“. ای جان! همان‌طور که مجنون از غم لیلی توبه نکرد (و در عشق خود ثابت‌قدم ماند)، (من نیز چنینم و به حدی رسیده‌ام که) صدها لیلی و صدها مجنون در اسرار (و عمق وجود) من در جست و جو هستند (یعنی عشق من فراتر از عشق‌های زمینی است).

عشق بی‌سر و پا و دوگانگی وجود (بیت ۳ و ۴)

مولانا به ماهیت بی‌حد و مرز عشق و تجلی آن در خود اشاره می‌کند: “بس بی‌سر و پا عشقی که عاشق و معشوقم / هم زارم و بیمارم هم صحت بیمارم“. این عشقی است بسیار بی‌حد و حصر (بی‌سر و پا، یعنی بی‌کران و بی‌نظم ظاهری) که (در آن) هم خودم عاشق هستم و هم خودم معشوقم (اشاره به وحدت وجود). هم (از عشق) رنجور و بیمار هستم و هم (همین عشق) موجب سلامتی (صحت) بیمار (عاشق) است (عین درد و درمان).

“اندیشه پرنده زین سوخته پر گشته / که من قفس تنگم که جعفر طیارم“. (از شدت این عشق)، اندیشه‌ای که پرواز می‌کند (و در بند جسم نیست)، از این (شور) چنان سوخته و پریشان شده، که (گاه) می‌گوید من قفس تنگ (جسمانی) هستم و (گاه) می‌گوید من جعفر طیار (پرنده در ملکوت، نماد روح رها) هستم. (نشان‌دهنده‌ی تضاد و تناقض ظاهری در حالت فنا که هم محدودیت را درک می‌کند و هم بی‌حدی را).

این غزل با زبانی قوی و صریح، به مقام والای عشق در نگاه مولانا می‌پردازد و رهایی از قیدهای ظاهری و منطقی را در این مسیر نشان می‌دهد.